Thấy va chạm hay cãi vã ngoài đường, nếu bạn là người liên quan hoặc người chứng kiến duy nhất, quay lại để làm chứng là việc hợp lý, miễn là đứng ở chỗ an toàn và không chen vào. Nhưng quay để làm chứng thì đưa cho người có trách nhiệm, không đăng lên mạng kèm lời phán xét. Nếu đã có người khác lo việc ghi nhận, cất điện thoại, giải tán đám đông cũng là giúp.
Một buổi chiều tan tầm, hai xe máy quẹt nhau ở ngã tư, hai người xuống xe, lời qua tiếng lại. Chỉ sau vài chục giây đã có cả chục chiếc điện thoại giơ lên từ vỉa hè. Người quay thường nghĩ mình đang giữ bằng chứng hoặc chỉ tò mò, nhưng một đám đông cầm máy quây lại làm hai người trong cuộc càng nóng, càng khó xuống nước. Rồi đoạn clip được đăng với tiêu đề phán xét, một trong hai người bị cả mạng chửi, có khi oan. Bài này giúp bạn phân biệt hai việc rất khác nhau: làm chứng và làm khán giả.
Vì sao cần phân biệt quay làm chứng với quay để đăng
Video ghi lại một va chạm thật sự có ích: nó giúp xác định ai đi sai làn, ai vượt đèn, giúp cơ quan chức năng, công ty bảo hiểm, hai bên tự thoả thuận. Người chứng kiến có video và sẵn lòng đưa ra là người giúp sự thật được sáng tỏ.
Nhưng video đăng lên mạng thì làm một việc khác hẳn. Nó đưa mặt, biển số xe, giọng nói của hai người lạ đến hàng nghìn người không liên quan, và những người đó sẽ phán xử dựa trên vài chục giây bị cắt ra từ một câu chuyện dài hơn. Đoạn có người lớn tiếng thường được giữ lại, đoạn trước đó vì sao người ta bực thì không ai quay.
Ngoài ra, đám đông cầm điện thoại có tác động thật lên người trong cuộc. Người đang tức giận thấy bị quay sẽ dễ làm căng hơn để giữ thể diện, hoặc ngược lại, hoảng sợ và bỏ chạy. Cả hai đều không giúp gì cho việc giải quyết.
Cuối cùng là an toàn của chính người quay. Đứng sát quá để lấy góc rõ, đứng giữa lòng đường, hay bị một bên phát hiện và quay sang trút giận, đều là những rủi ro không đáng có.
Làm chứng đúng cách: các bước cụ thể
Nếu bạn thấy cần ghi lại vì không còn ai khác, hoặc vì một bên có vẻ yếu thế hơn và cần chứng cứ, làm theo trình tự sau.
- Đứng vào chỗ an toàn trước. Trên vỉa hè, sau cột điện, không đứng giữa lòng đường, không đứng ngay sau xe đang dừng.
- Quay toàn cảnh, không zoom vào mặt. Thứ có giá trị làm chứng là vị trí xe, vạch kẻ đường, đèn tín hiệu, hướng đi. Mặt người đang tức giận gần như không có giá trị chứng cứ.
- Không bình luận lúc quay. Không chêm "thằng này sai rồi", không cười. Video sạch tiếng bình luận đáng tin hơn.
- Giữ máy thấp, không chĩa vào ai. Quay ngang hông cũng được, mục đích là ghi lại chứ không phải để người ta thấy mình đang quay.
- Khi có người có trách nhiệm tới, đưa thông tin. Nói ngắn: "Em có quay lại lúc hai xe va nhau, anh chị cần thì em gửi." Hoặc đưa cho chính người bị thiệt.
- Không đăng lên mạng. Gửi riêng cho người cần, rồi xoá khỏi máy khi việc đã xong.
Nếu có người bị thương, việc đầu tiên không phải là quay mà là gọi 115, gọi 113 nếu có xô xát. Ghi hình có thể đợi; người bị thương thì không.
Khi nào không nên quay, khi nào nên rời đi
Nếu xung quanh đã có năm, bảy người đang quay, bạn không thêm được giá trị chứng cứ nào. Lúc đó cách giúp tốt nhất là cất máy và, nếu tiện, giúp tách bớt đám đông, nhắc người đứng tràn xuống lòng đường lùi vào để xe khác đi được.
Nếu hai bên đã bình tĩnh lại, đang trao đổi số điện thoại, đang chụp hiện trường của họ, thì việc bạn đứng quay chỉ khiến họ ngượng. Đi tiếp là lịch sự.
Nếu chuyện đã thành xô xát, có hung khí, có người say, thì ưu tiên số một là an toàn của bạn: lùi xa, gọi 113, chỉ quay nếu đứng được ở chỗ thật sự an toàn và kín đáo. Không xông vào can, không đứng sát để lấy góc rõ.
Nếu người trong cuộc yêu cầu bạn không quay, hãy cất máy, trừ khi bạn là người bị thiệt hại và cần giữ bằng chứng cho chính mình. Khi đó nói rõ: "Em chỉ ghi lại để làm việc với công an, em không đăng đâu ạ."
Đi cùng con nhỏ thì càng nên đi tiếp. Trẻ đứng xem người lớn chửi nhau ngoài đường không học được gì tốt, còn cha mẹ cầm máy quay thì con sẽ nghĩ đó là việc nên làm.
Quay làm chứng và quay để đăng: hai việc khác nhau
So sánh dưới đây giúp nhận ra mình đang làm việc nào ngay khi tay vừa chạm vào nút quay.
| Tiêu chí | Quay làm chứng | Quay để đăng |
|---|---|---|
| Mục đích | Giúp xác định đúng sai, đưa cho người cần | Chia sẻ, câu tương tác, bình luận |
| Khung hình | Toàn cảnh, vị trí xe, đèn, vạch | Cận mặt, đoạn gay cấn nhất |
| Âm thanh | Im lặng, không bình luận | Thường có lời chêm, tiếng cười |
| Sau khi quay | Gửi riêng cho người bị thiệt, cơ quan chức năng | Đăng công khai, kèm tiêu đề phán xét |
| Hệ quả cho người trong clip | Được giải quyết đúng việc | Bị nhận diện, bị chửi, có khi oan |
Nếu thấy mình đang lấy góc cận mặt, đang tìm đoạn gay cấn, đang nghĩ sẵn câu chú thích, thì đó không còn là làm chứng nữa. Dừng lại là lựa chọn tử tế.
Cũng cần nhớ rằng video làm chứng có giá trị nhất khi nó đầy đủ và chưa bị cắt. Nếu bạn gửi cho người bị thiệt hay lực lượng chức năng, gửi nguyên bản, không cắt bớt đoạn đầu, không lồng nhạc, không thêm chữ. Một đoạn đã qua chỉnh sửa để cho hấp dẫn thì vừa mất giá trị làm chứng, vừa dễ bị nghi là cố tình dẫn dắt.
Khi người khác đăng clip, và khi chính mình đã lỡ đăng
Thấy bạn bè hay người trong nhóm chia sẻ một clip cãi nhau ngoài đường kèm lời chửi, bạn không cần lên tiếng công khai. Nhắn riêng nhẹ nhàng là đủ: "Clip này mình chỉ thấy một đoạn, chưa chắc ai sai, có khi người ta oan đấy, bạn cân nhắc gỡ nhé." Không chia sẻ tiếp là cách đơn giản nhất để clip không lan thêm.
Nếu chính bạn đã đăng một đoạn như vậy, cách gỡ tốt nhất là gỡ bài. Nếu clip đã lan, có thể đăng một dòng ngắn: "Mình đã gỡ clip va chạm hôm trước, vì mình chỉ quay được một đoạn và không muốn ai bị phán xét oan. Xin lỗi người trong clip." Nếu người trong clip liên hệ, xin lỗi thẳng và hỏi họ cần gì để giảm thiệt hại, kể cả việc liên hệ những trang đã chép lại.
Người lớn tuổi mới dùng mạng xã hội hay chuyển tiếp những clip như thế này vào nhóm gia đình với lời dặn con cháu đi đường cẩn thận. Ý tốt, nhưng clip vẫn mang mặt người lạ đi thêm một vòng. Con cháu có thể gợi ý nhẹ: "Mẹ ơi, lần sau mẹ chỉ cần nhắn con đi đường cẩn thận là được, clip này có mặt người ta, mình đừng gửi tiếp mẹ nhé." Không cần nói ai sai, chỉ cần đưa ra một cách khác dễ làm hơn.
Nếu bạn đã gửi video cho người bị thiệt hay công an, việc của bạn đã xong. Không cần theo dõi xem kết quả xử lý ra sao để đăng tiếp phần hai.
Nếu chỉ muốn kể lại chuyện mình thấy, viết gì và không viết gì
Kể bằng lời, không cần hình. Nếu điều bạn muốn chia sẻ là bài học, ví dụ ngã tư đó hay va quẹt giờ tan tầm, thì vài dòng chữ đủ truyền đạt, không cần mặt ai. Người đọc vẫn rút được kinh nghiệm mà không ai bị nhận diện.
Không đoán ai đúng ai sai. Bạn chỉ thấy vài phút cuối. Viết "anh xe đỏ sai rõ ràng" là đã đứng ra phán xử khi chưa biết đầu đuôi. Kể sự việc trung tính: hai xe quẹt nhau, hai người xuống nói chuyện, một lúc sau có người tới giải quyết.
Không nêu chi tiết nhận diện. Không biển số, không màu áo đặc biệt, không tên cửa hàng ngay góc đó. Những chi tiết này đủ cho người quen nhận ra người trong cuộc.
Không biến chuyện của người khác thành trò cười. Một người đang hoảng loạn sau va chạm, nói lắp bắp hay khóc, không phải chất liệu giải trí. Nếu câu chuyện chỉ hay nhờ sự lúng túng của người ta thì không nên kể.
Nguyên lý pháp lý khi quay và đăng chuyện người khác
Về nguyên lý, video do người chứng kiến ghi lại có thể được dùng làm nguồn chứng cứ khi cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền, và người cung cấp nên sẵn sàng cho biết mình quay lúc nào, ở đâu. Việc này khác hẳn việc đăng công khai.
Khi đăng công khai hình ảnh người khác, nhất là kèm lời lẽ xúc phạm hoặc thông tin chưa được xác minh, người đăng có thể phải chịu trách nhiệm về việc xâm phạm hình ảnh, danh dự, nhân phẩm của người đó. Mức xử lý cụ thể do văn bản hiện hành quy định, bạn nên tra trên cổng thông tin chính thức; nếu bị yêu cầu gỡ hay bị khiếu nại thì hỏi luật sư thay vì tranh cãi trên mạng.
Nguyên lý cuối cùng dễ nhớ: video càng gần với mục đích giải quyết sự việc thì càng chính đáng, càng xa mục đích đó, chuyển sang giải trí, câu tương tác, chế giễu, thì rủi ro cho người đăng càng lớn, còn thiệt hại cho người trong clip thì gần như không sửa được.
Câu hỏi thường gặp
Quay lại vụ va chạm giao thông có bị cấm không?
Ghi lại để làm chứng ở chỗ an toàn thường không bị cấm. Điều cần tránh là cản trở giao thông, chen vào hiện trường, và đăng công khai video kèm lời phán xét người trong cuộc.
Có video va chạm thì nên gửi cho ai?
Gửi cho người bị thiệt hại hoặc lực lượng chức năng đang xử lý. Cứ báo với họ ngay tại chỗ là mình có video, để lại cách liên lạc nếu họ cần. Không cần đăng lên mạng để tìm người trong cuộc.
Mình là người trong vụ va chạm, có nên tự quay không?
Nên chụp lại vị trí xe, biển số, hiện trường trước khi dời xe, và nói rõ với bên kia là để làm việc với bảo hiểm hay công an. Không quay cận mặt người kia rồi đăng lên.
Thấy đánh nhau ngoài đường có nên quay không?
Ưu tiên giữ khoảng cách an toàn và gọi 113. Chỉ ghi lại nếu đứng ở chỗ thật sự an toàn và kín đáo. Không lại gần để lấy góc rõ, không đăng lên mạng.
Clip mình quay bị người khác lấy đăng lại thì sao?
Liên hệ người đăng xin gỡ và dùng chức năng báo cáo của mạng xã hội. Đây cũng là lý do không nên đăng ngay từ đầu, vì đã ra khỏi tay mình thì rất khó thu về.
Trong nhóm bạn có người chia sẻ clip cãi nhau, có nên nhắc không?
Nhắn riêng nhẹ nhàng, nêu lý do người trong clip có thể bị phán xét oan vì chỉ thấy một đoạn ngắn. Không cần tranh luận trong nhóm cho người đó mất mặt, và chính mình không chia sẻ tiếp.