Quay một khung cảnh chung nơi công cộng, trong đó người qua lại chỉ là một phần nhỏ và không ai bị chú ý riêng, thường không có gì sai. Điều cần dè chừng là chĩa máy vào MỘT người cụ thể, quay họ lúc họ không biết hoặc không muốn, rồi đăng lên cho người khác xem. Nguyên tắc dễ nhớ: người trong khung càng rõ mặt, càng là trung tâm, càng ở lúc yếu đuối, thì càng phải hỏi họ trước hoặc đừng đăng.
Tình huống quen thuộc: bạn đứng đợi xe buýt, thấy một bác bán hàng rong ngủ gục bên gánh hàng, hay một cô gái ăn mặc khác thường đi ngang, và ngón tay đã chạm vào nút quay trước khi kịp nghĩ. Với mình đó là vài giây, với người trong khung có thể là một đoạn video lan đi mà họ không hề hay biết, không thể xin gỡ, và người quen của họ nhận ra ngay. Bài này nói chuyện của người cầm điện thoại bình thường, không phải người quay chuyên nghiệp hay quay quảng cáo.
Vì sao quay một người khác hẳn quay cả khung cảnh
Khuôn mặt là thứ gắn với danh tính. Khi một người chỉ lướt qua ở rìa khung hình, gần như không ai nhận ra họ. Khi người đó chiếm nửa màn hình, mặt rõ, đi cùng chú thích, thì bạn bè, đồng nghiệp, cả người họ đang né tránh đều có thể nhận ra. Một đoạn video như vậy nói với cả thế giới rằng người này đã ở đây, lúc này, với ai, trong bộ dạng nào.
Người bị quay không có cơ hội nói không. Người quay quyết định góc máy, đoạn cắt, câu chú thích. Người trong khung không được chọn gì, kể cả việc mình có muốn xuất hiện hay không. Sự chênh lệch đó là lý do chính khiến chuẩn mực nghiêng về phía bảo vệ người bị quay.
Video ra khỏi tay mình là không thu về được. Bạn có thể xoá bài, nhưng không xoá được những bản đã bị lưu lại, chép đi, cắt ghép. Một khoảnh khắc ngượng ngùng của người lạ có thể theo họ nhiều năm, trong khi người đăng đã quên từ tuần sau.
Người yếu thế thường là người bị quay nhiều nhất. Người ngủ ngoài đường, người say, người bệnh, người già lúng túng, người lao động đang mệt. Họ ít khả năng phản đối nhất và ít khả năng xin gỡ nhất. Chính vì thế khi quay họ càng phải nghĩ kỹ.
Phân biệt nhanh: loại khung hình nào ổn, loại nào phải hỏi
Không có thước đo tuyệt đối, nhưng có thể tự hỏi ba câu: người này có nhận ra được không, người này có phải là trung tâm không, và người này đang ở lúc riêng tư hay yếu đuối không. Bảng dưới đây gom những trường hợp hay gặp nhất.
| Kiểu khung hình | Mức độ | Vì sao |
|---|---|---|
| Cảnh phố, chợ, bãi biển nhìn từ xa, người nhỏ và lướt qua | Thường ổn | Không ai là trung tâm, khó nhận diện, đúng nghĩa ghi lại không gian chung |
| Một người rõ mặt đứng giữa khung, đang làm việc bình thường | Nên hỏi trước khi đăng | Người đó trở thành nhân vật mà không được chọn |
| Người đang ngủ, say, khóc, ốm, ngã, ăn mặc xộc xệch | Không quay, không đăng | Lúc yếu đuối nhất, đăng lên là làm họ xấu hổ trước người quen |
| Trẻ em rõ mặt không phải con mình | Phải hỏi cha mẹ, tốt nhất không đăng | Trẻ không tự quyết được, hình ảnh lộ trường lớp, nơi ở |
| Người đang cãi nhau, bị nhắc nhở, bị xử lý | Chỉ giữ làm chứng khi cần, không đăng | Đăng lên là phán xử công khai một phía |
| Nhà vệ sinh, phòng thay đồ, khu tắm | Tuyệt đối không | Đây là chỗ riêng tư nhất, quay là xâm phạm nghiêm trọng |
Nhìn lại bảng sẽ thấy: nơi chốn công cộng không làm cho mọi hình ảnh trong đó thành của chung. Chuyện mình đang đứng ở vỉa hè không có nghĩa người bên cạnh đã đồng ý lên mạng.
Quay đúng mực: làm theo thứ tự này
Phần lớn sự cố xảy ra ở khâu đăng chứ không ở khâu bấm máy. Vì thế quy trình dưới đây chia làm hai nửa: lúc quay và lúc quyết định đăng.
- Chọn góc rộng trước. Muốn ghi lại không khí một con phố thì lùi ra xa, quay ngang tầm, để người qua lại nhỏ trong khung. Không zoom vào mặt một người cụ thể.
- Thấy ai sắp thành trung tâm thì dừng hoặc chờ. Đợi họ đi qua, xoay máy sang hướng khác, hoặc quay phần lưng, phần tay, phần bóng.
- Muốn quay một người thì hỏi bằng một câu. Ví dụ: "Chị ơi, cho em quay một đoạn chị đang làm bánh được không ạ? Em định đăng lên trang cá nhân." Nói rõ quay để làm gì và đăng ở đâu.
- Người ta lắc đầu thì xoá ngay trước mặt họ. Cho họ thấy bạn xoá, đừng hứa "để em xoá sau".
- Trước khi đăng, xem lại từng khung. Có ai rõ mặt mà chưa hỏi không, có biển số xe, số nhà, đồng phục trường của trẻ không. Có thì làm mờ hoặc cắt bỏ.
- Viết chú thích trung tính. Không đặt tên, không đoán nghề nghiệp, không bình phẩm ngoại hình người trong khung.
- Có người nhắn xin gỡ thì gỡ, không tranh luận. Kể cả khi bạn nghĩ đoạn video vô hại.
Câu hỏi xin phép nghe có vẻ phiền, nhưng thực tế hầu hết người được hỏi đều vui vẻ đồng ý, và đoạn quay có sự đồng ý thường tự nhiên hơn hẳn đoạn quay lén.
Trường hợp khó: khi chuẩn mực hai bên không khớp nhau
Có lúc bạn quay vì lý do chính đáng nhưng người kia vẫn khó chịu. Ví dụ bạn quay con mình biểu diễn ở sân chơi chung, và một em bé khác chạy ngang rất rõ. Cách xử lý êm nhất là giữ đoạn đó cho gia đình xem, còn bản đăng lên thì cắt hoặc làm mờ phần có em bé kia. Không ai yêu cầu bạn ngừng ghi lại kỷ niệm của con, chỉ cần đừng đưa con người khác lên mạng cùng.
Một trường hợp khác là người lớn tuổi ở quê ra phố, thấy gì lạ cũng muốn quay về cho con cháu xem. Không cần ngăn, chỉ cần nhắc nhẹ trong nhà: quay cảnh thì thoải mái, quay riêng người lạ thì hỏi một câu, và gửi vào nhóm gia đình khác với đăng công khai. Người lớn tuổi thường hiểu ngay khi được giải thích bằng ví dụ "nếu người ta quay mẹ lúc mẹ đang ngủ gật trên xe thì mẹ có thích không".
Còn khi chỗ đông bất thường như lễ hội, buổi diễu hành, người ta đến đó một phần cũng để được nhìn thấy, nên việc quay chung rộng rãi hơn. Dù vậy, cận cảnh một người đang chen lấn, đang vấp ngã hay đang khóc vì lạc người thân vẫn không nên đăng.
Những nơi công cộng nhưng có luật riêng về quay phim
Không phải chỗ nào mở cửa cho mọi người vào cũng là chỗ được quay tự do. Bệnh viện, phòng khám, nơi làm thủ tục giấy tờ, quầy giao dịch của ngân hàng, phòng chờ của trường học, khu vui chơi trẻ em trong nhà thường có quy định riêng, đôi khi dán ngay ở cửa. Lý do không phải để làm khó người dân, mà vì ở đó có người bệnh không muốn ai biết mình đi khám, có giấy tờ cá nhân nằm trên bàn, có màn hình hiện thông tin của người khác, có trẻ nhỏ mà cha mẹ không có mặt.
Cách làm đúng ở những nơi này là cất máy khi không thật sự cần, và nếu cần ghi lại một thứ của chính mình, ví dụ tờ hướng dẫn, quầy số mấy, thì quay sát vào vật đó, không quét ngang hàng ghế chờ. Không chắc thì hỏi nhân viên một câu: "Chị ơi, ở đây em chụp lại tờ hướng dẫn này được không ạ?" Nhân viên trả lời không thì cảm ơn và ghi tay.
Ở nơi thờ tự, nhà tang lễ, khu điều trị, phép chung là giữ yên lặng và hạn chế quay. Những chỗ như vậy người ta đến vì việc riêng hệ trọng, không phải để xuất hiện trong video của người khác.
Khi thấy người khác quay sai: nhắc thế nào cho êm
Nếu bạn là người bị quay, cứ nói thẳng nhưng nhẹ: "Anh ơi, em không muốn lên hình, anh xoá giúp em đoạn vừa rồi nhé." Phần lớn người quay vô tình sẽ xoá ngay. Nếu họ không chịu, đừng giật điện thoại, đừng lớn tiếng; ghi nhớ thời điểm, địa điểm và báo nhân viên, bảo vệ hoặc ban quản lý nơi đó.
Nếu bạn thấy người khác bị quay, chẳng hạn một cụ già đang ngủ gục bị quay cận mặt, nhắc khéo người quay: "Cụ đang mệt, mình quay cụ thế này cụ biết chắc buồn lắm, em đừng đăng nhé." Không cần giảng giải, một câu là đủ. Nếu người quay có dấu hiệu theo dõi, quay lén có ý đồ, đặc biệt nhắm vào phụ nữ hay trẻ em, hãy báo bảo vệ hoặc gọi 113 thay vì tự đối đầu.
Điều nên tránh nhất là quay ngược lại người đang quay rồi đăng lên để "bóc" họ. Làm vậy chỉ thêm một người nữa bị đưa lên mạng không có sự đồng ý, và chuyện nhỏ dễ thành chuyện lớn.
Khi chính mình đã lỡ đăng, và phần pháp lý ở mức nguyên lý
Nếu bạn đã đăng một đoạn có người lạ rõ mặt và giờ thấy không ổn, cách gỡ đơn giản nhất là gỡ bài hoặc thay bằng bản đã làm mờ. Nếu người trong video liên hệ, trả lời ngắn và thật: "Em xin lỗi anh, em quay mà không hỏi trước. Em đã gỡ rồi, nếu anh thấy còn bản nào thì báo em." Không nên giải thích dài dòng rằng mình không có ý xấu, vì với người bị quay, ý định không quan trọng bằng việc họ đã bị đưa lên.
Về pháp lý, nguyên lý chung là mỗi người có quyền đối với hình ảnh của mình: việc sử dụng hình ảnh một người, nhất là đăng công khai hay dùng vào mục đích có lợi, thường cần sự đồng ý của họ; với trẻ em thì cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Có những ngoại lệ cho hoạt động công cộng như lễ hội, sự kiện, nhưng ngoại lệ không bao trùm việc làm tổn hại danh dự, uy tín người trong hình. Quay lén ở chỗ riêng tư còn có thể bị xử lý nặng hơn. Mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định, bạn nên tra trên cổng thông tin chính thức, và khi có tranh chấp thật thì hỏi luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Quay người lạ ngoài đường mà không đăng lên thì có sao không?
Quay để giữ riêng ít gây hại hơn đăng công khai, nhưng nếu người ta thấy và phản đối thì vẫn nên xoá. Quay cận mặt người đang ở lúc yếu đuối thì không nên, dù chỉ để xem một mình.
Làm mờ mặt rồi thì đăng thoải mái được chưa?
Làm mờ mặt giảm nhiều rủi ro nhưng chưa đủ nếu vẫn lộ giọng nói, áo đồng phục, biển số xe, nơi làm việc. Ngoài ra nếu nội dung là chế giễu một người thì làm mờ cũng không làm nó thành tử tế.
Người nổi tiếng đi ngoài đường thì có cần hỏi trước khi quay không?
Người có hoạt động công khai chấp nhận được chú ý nhiều hơn, nhưng lúc họ đi ăn với gia đình, đi khám bệnh hay đưa con đi học vẫn là đời riêng. Hỏi một câu vẫn là cách đẹp nhất.
Có cần xin phép bằng văn bản không, hay chỉ cần nói?
Với người thường quay để đăng trang cá nhân, một câu hỏi và cái gật đầu là đủ cho phép lịch sự. Nếu định dùng hình ảnh để bán hàng, quảng cáo thì nên có sự đồng ý rõ ràng hơn và hỏi người am hiểu pháp lý.
Bị người lạ quay mà họ không chịu xoá thì làm gì?
Đừng giành giật điện thoại. Nhờ nhân viên, bảo vệ hoặc ban quản lý nơi đó can thiệp; nếu thấy bị theo dõi hay đe doạ thì gọi 113. Nếu sau đó video bị đăng, có thể dùng chức năng báo cáo của mạng xã hội và nhờ tư vấn pháp lý.
Quay cảnh đông người ở lễ hội có cần hỏi từng người không?
Không cần hỏi từng người khi quay cảnh chung rộng. Chỉ khi một người cụ thể trở thành nhân vật chính, rõ mặt, đặc biệt là trẻ em hay người đang gặp chuyện, thì mới cần hỏi hoặc cắt bỏ.