Chụp người lạ thành ảnh chân dung, tức là người đó rõ mặt và là chủ thể của bức ảnh, thì nên hỏi trước bằng một câu ngắn. Chụp khung cảnh có người lướt qua ở xa thì không cần. Nếu người ta từ chối, cảm ơn rồi thôi, không chụp lén sau lưng.
Nhiều người thích chụp đời thường: bà cụ ngồi bán hoa ở góc chợ, anh thợ đang vá xe, mấy đứa trẻ chơi đá cầu. Ảnh đẹp thật, và người chụp thường không có ý xấu. Nhưng với người bị chụp, cảm giác một chiếc điện thoại chĩa vào mình mà không nói gì giống như bị nhìn chằm chằm, có khi còn tưởng mình đang bị quay để chê bai. Bài này dành cho người chụp bằng điện thoại, chụp vì thích, và muốn làm sao cho cả hai bên cùng thoải mái.
Vì sao hỏi trước lại quan trọng hơn bạn nghĩ
Lý do thứ nhất là người bị chụp không biết bạn sẽ dùng ảnh làm gì. Họ có thể sợ bị đem lên mạng chế giễu chuyện ăn mặc lam lũ, sợ người thân thấy họ đang làm việc vất vả mà họ giấu, hoặc chỉ đơn giản không thích ảnh mình nằm trong máy người lạ. Một câu hỏi xoá ngay nỗi lo đó.
Lý do thứ hai là sự công bằng. Bạn đang lấy đi một thứ thuộc về người ta, là hình ảnh của họ, để làm đẹp trang cá nhân của mình. Hỏi trước là trả lại cho họ quyền quyết định. Nhiều người lao động được hỏi còn vui vì có người thấy công việc của mình đáng ghi lại.
Lý do thứ ba là an toàn của chính bạn. Chụp lén rồi bị phát hiện dễ thành cãi vã, nhất là ở chợ hay nơi đông người. Trong khi đó một câu hỏi tử tế gần như không bao giờ gây chuyện.
Cuối cùng, ảnh có sự đồng ý thường đẹp hơn. Người được hỏi sẽ nhìn vào máy, cười hoặc tiếp tục làm việc tự nhiên, thay vì quay mặt đi hay nhíu mày như khi phát hiện bị chụp lén.
Cách hỏi xin chụp cho tự nhiên, từng bước
Hỏi xin chụp là một kỹ năng nhỏ, làm vài lần là quen. Trình tự dưới đây giúp câu hỏi không bị đột ngột và người được hỏi dễ đồng ý.
- Hạ điện thoại xuống trước khi nói. Đừng vừa giơ máy vừa hỏi, trông như đã chụp rồi mới xin.
- Chào và khen thật một chi tiết. Ví dụ: "Bác ơi, hoa của bác tươi quá." Lời khen phải đúng, không khen ngoại hình.
- Hỏi rõ bằng một câu. "Bác cho cháu chụp một kiểu bác đang bó hoa được không ạ? Cháu giữ làm kỷ niệm thôi." Nếu định đăng lên mạng thì nói luôn: "Cháu định đăng lên trang của cháu, bác có ngại không?"
- Chụp nhanh, không bắt tạo dáng lâu. Người ta đang làm việc, vài giây là đủ.
- Cho xem ảnh vừa chụp. Hỏi người ta có ưng không, không ưng thì xoá trước mặt.
- Cảm ơn và, nếu tiện, ủng hộ một chút. Mua bó hoa, ly nước hay đơn giản là nói cảm ơn đàng hoàng. Đừng đưa tiền như trả công chụp, dễ làm người ta ngượng.
- Muốn gửi ảnh thì hỏi cách nhận. Nhiều người lớn tuổi rất thích được nhận ảnh của mình, nhưng không ép xin số điện thoại.
Nếu người ta lắc đầu, chỉ cần nói "Dạ không sao, cháu cảm ơn bác" rồi đi. Đừng thuyết phục thêm, đừng chụp lén khi đã bị từ chối, vì đó là làm ngược lại đúng điều người ta vừa nói ra.
Chọn lúc, chọn chỗ để hỏi cho khỏi phiền người ta
Một câu hỏi đúng nhưng hỏi sai lúc vẫn làm người ta khó chịu. Người bán hàng đang đông khách, đang thối tiền, đang cân hàng thì đừng chen vào xin chụp; đợi lúc vắng, hoặc mua hàng xong rồi hỏi. Anh thợ đang vặn ốc, đang hàn, đang leo thang thì tuyệt đối không gọi giật giọng làm người ta mất tập trung, vì một giây xao nhãng có thể là tai nạn.
Chỗ đứng cũng quan trọng. Đứng chắn lối vào sạp, chắn đường xe ra vào tiệm, hay ngồi xổm giữa lối đi chợ để lấy góc thấp là làm phiền cả người bán lẫn người mua. Lùi sang một bên, chọn chỗ không vướng ai, chụp xong rồi rời đi ngay. Ở phố đông thì nép sát mép vỉa hè, đừng đứng giữa dòng người.
Ánh sáng đẹp lúc sáng sớm và chiều muộn là lúc nhiều người chụp nhất, cũng là lúc người buôn bán dọn hàng hay đông khách nhất. Hiểu nhịp làm việc của người ta, bạn sẽ biết lúc nào nên cất máy, lúc nào hỏi được. Một người chụp ảnh tử tế là người mà khi đi rồi, chỗ đó vẫn vận hành như chưa có ai đến.
Nếu đi theo nhóm bạn cùng thích chụp, đừng kéo cả nhóm vây quanh một người. Năm chiếc điện thoại chĩa vào một bà cụ, dù đã được bà đồng ý, vẫn khiến bà lúng túng. Một người hỏi, một người chụp, những người còn lại đứng xa.
Lúc nào cần hỏi, lúc nào không
Không phải tấm ảnh nào có người cũng phải xin phép, nếu không thì chẳng ai chụp được phố xá. Bảng sau giúp bạn tự quyết nhanh.
| Tình huống | Cần hỏi không | Lý do |
|---|---|---|
| Cảnh phố từ xa, người nhỏ, không rõ mặt | Không cần | Không ai là chủ thể, khó nhận diện |
| Người chụp từ phía sau, chỉ thấy dáng | Thường không cần | Không lộ danh tính, nhưng tránh lúc họ đang xộc xệch |
| Một người rõ mặt chiếm phần lớn khung | Cần hỏi | Đây là ảnh chân dung, người đó là nhân vật |
| Người bán hàng, thợ đang làm việc, cận cảnh | Cần hỏi | Họ đang ở chỗ làm, có thể ngại hoặc bận |
| Người đang ăn, ngủ, khóc, mệt | Không chụp | Lúc riêng tư, chụp dễ thành bêu riếu |
| Trẻ em không đi cùng mình | Hỏi cha mẹ, không hỏi trẻ | Trẻ không tự quyết được |
| Người khuyết tật, người ăn xin | Không chụp làm cảnh | Dễ biến khó khăn của người khác thành đồ trang trí |
Một mẹo nhỏ để tự kiểm: tưởng tượng người trong ảnh tình cờ lướt thấy bức ảnh đó trên mạng, kèm lời chú thích của bạn. Nếu bạn hình dung được họ mỉm cười, ảnh ổn. Nếu bạn hình dung được họ sững lại, ngượng, hoặc lo người nhà nhìn thấy, thì hoặc là phải hỏi, hoặc là đừng đăng.
Ranh giới giữa ảnh có người và ảnh chân dung cũng thay đổi theo cách bạn cắt. Một khung rộng có bà cụ ở góc thì không cần hỏi, nhưng nếu về nhà bạn phóng to, cắt riêng bà cụ ra thành ảnh chính, thì lúc đó nó đã thành chân dung, và câu hỏi lẽ ra phải có từ đầu.
Những trường hợp cần thêm một chút tế nhị
Người lớn tuổi đôi khi đồng ý vì ngại từ chối, nét mặt thì không vui. Nếu thấy người ta gật mà vẻ mặt miễn cưỡng, cứ nói thêm một câu: "Bác không thích thì thôi bác nhé, cháu không chụp cũng được." Cho người ta đường lui là tôn trọng thật sự.
Người không nói cùng ngôn ngữ, ví dụ khách du lịch hay người dân tộc xuống phố bán hàng, thì dùng cử chỉ: chỉ vào máy, chỉ vào họ, nhướn mày hỏi. Họ gật hoặc xua tay đều rõ ràng. Đừng coi việc không hiểu tiếng là đồng ý.
Ở chợ quê hay phố nhỏ, có người bán hàng bị chụp nhiều tới mức mệt. Nếu họ nói thẳng là không thích, đó không phải khó tính, mà vì họ đã bị chụp cả trăm lần rồi không ai mua gì. Mua một món nhỏ trước rồi mới hỏi là cách được lòng nhất.
Đi cùng con nhỏ, nếu con muốn chụp người lạ, đây là dịp tốt để làm mẫu: cha mẹ hỏi trước, con thấy và tự học được cách làm, không cần giảng.
Khi bị người khác chụp, và khi chính mình chụp lỡ tay
Nếu bạn phát hiện mình bị chụp cận mặt mà không được hỏi, cứ nói nhẹ: "Anh ơi, em không quen lên ảnh, anh xoá giúp em nhé." Không cần to tiếng. Phần lớn người chụp sẽ xoá ngay vì họ cũng không định làm hại ai. Nếu người đó cứ chụp tiếp, bám theo hoặc có vẻ nhắm vào phụ nữ, trẻ em, thì đi về chỗ đông người, báo bảo vệ, nhân viên hoặc gọi 113.
Nếu thấy người khác chụp lén một người đang ở lúc yếu đuối, ví dụ một bà cụ ngủ gục bên gánh hàng, có thể nhắc khéo: "Bác ấy mệt, mình đừng chụp bác ấy lúc này nhé." Không cần nói thêm. Đừng chụp lại người đó để đăng lên mạng phê phán.
Nếu chính bạn đã chụp rồi mới nhận ra nên hỏi, cách gỡ tốt nhất là đến nói thật: "Cháu xin lỗi, cháu vừa chụp bác mà chưa hỏi. Bác xem ảnh, nếu bác không thích cháu xoá ngay." Phần lớn người ta sẽ cảm kích vì sự thẳng thắn và đồng ý. Còn nếu họ không đồng ý, xoá ngay trước mặt họ.
Đăng ảnh người lạ lên mạng và nguyên lý quyền hình ảnh
Đồng ý để bạn chụp chưa chắc là đồng ý để bạn đăng. Vì thế nếu định đăng, hãy nói rõ ngay lúc hỏi. Khi đăng, chú thích nên kể về công việc, khung cảnh, sự tử tế bạn gặp, không bình phẩm ngoại hình, hoàn cảnh nghèo khó hay đoán đời tư của người trong ảnh. Không gắn kèm địa chỉ cụ thể chỗ bà cụ ngồi bán mỗi ngày, vì đó là thông tin đủ để người lạ tìm tới.
Về nguyên lý, pháp luật dân sự ghi nhận quyền của mỗi người đối với hình ảnh của mình: dùng hình ảnh người khác thường cần họ đồng ý, dùng vào việc kinh doanh, quảng cáo thì càng phải rõ ràng, và người trong ảnh có thể yêu cầu gỡ nếu việc sử dụng làm tổn hại họ. Có những trường hợp ngoại lệ như hình ảnh từ hoạt động công cộng, nhưng ngoại lệ không cho phép xúc phạm. Mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định, tra trên cổng thông tin chính thức; gặp chuyện tranh chấp thì hỏi luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người lạ từ phía sau có cần xin phép không?
Thường không cần nếu không nhận ra được ai và người đó không ở tư thế khó coi. Nhưng nếu dáng người, áo, xe đủ để người quen nhận ra và bạn định đăng, hỏi trước vẫn là cách an toàn.
Hỏi xong người ta đồng ý chụp thì có được đăng lên mạng không?
Chưa chắc. Nhiều người đồng ý cho chụp làm kỷ niệm nhưng không muốn lên mạng. Nếu có ý định đăng, hãy nói rõ khi hỏi để người ta quyết định đầy đủ.
Có nên đưa tiền cho người bán hàng để được chụp không?
Đưa tiền dễ làm người ta thấy mình như đang bị thuê làm mẫu. Cách tự nhiên hơn là mua một món hàng của họ, rồi cảm ơn đàng hoàng.
Chụp người ăn xin, người vô gia cư có sao không?
Biến khó khăn của người khác thành ảnh đẹp là điều nên tránh. Nếu thật sự muốn kể câu chuyện của họ, cần hỏi, lắng nghe và không làm họ thấy mình là đối tượng để thương hại.
Thấy người lạ chụp lén mình liên tục thì phải làm gì?
Đi về nơi có người, nói rõ yêu cầu họ dừng, báo bảo vệ hoặc nhân viên gần nhất. Nếu bị bám theo hay đe doạ, gọi 113. Không nên giằng co điện thoại vì dễ gây xô xát.
Chụp xong mới hỏi thì có được không?
Không đẹp bằng hỏi trước, nhưng nếu lỡ thì đến nói thật, cho người ta xem ảnh và xoá nếu họ không thích. Đừng giữ lại ảnh người ta đã từ chối.