Muốn chụp một em bé không phải con mình, hỏi cha mẹ hoặc người lớn đang trông em trước, không hỏi chính em bé. Không thấy người lớn đi cùng thì không chụp. Đã được đồng ý thì chụp vài kiểu, gửi lại cho cha mẹ nếu họ muốn, và không đăng lên mạng nếu chưa được hỏi riêng chuyện đó.
Ở sân chơi chung cư, công viên, khu vui chơi trong siêu thị hay ngay trong thang máy, chuyện gặp một em bé má phúng phính đang cười là chuyện rất dễ làm người lớn mềm lòng. Nhiều bà, nhiều mẹ giơ máy chụp như phản xạ, hoàn toàn vì quý trẻ. Nhưng cha mẹ đứng cạnh lại thấy một người lạ đang chụp con mình, và cảm giác đầu tiên của họ thường không phải là vui mà là lo. Bài này giải thích vì sao, và làm sao để giữ được tình quý trẻ mà không làm ai bất an.
Vì sao ảnh trẻ em cần cẩn thận hơn ảnh người lớn
Trẻ không tự quyết được. Một người lớn bị chụp có thể từ chối, có thể yêu cầu xoá. Một em bé ba tuổi thì không biết mình đang bị chụp, càng không biết ảnh sẽ đi đâu. Vì thế quyền quyết định thuộc về cha mẹ hoặc người giám hộ, và người chụp phải hỏi họ.
Ảnh trẻ em có thể lộ thông tin an toàn. Áo đồng phục, bảng tên trường, sân chơi quen của khu nhà, giờ đưa đón, tất cả đều có thể hiện ra trong một bức ảnh tưởng vô hại. Kẻ xấu chỉ cần ghép vài thông tin là biết em bé học ở đâu, chơi ở đâu lúc mấy giờ.
Ảnh trẻ em dễ bị dùng sai mục đích. Không phải để doạ, nhưng ảnh trẻ em đăng công khai có thể bị lấy về, cắt ghép, đưa vào những chỗ mà cha mẹ không bao giờ muốn. Cha mẹ có quyền giữ con mình khỏi rủi ro đó, kể cả khi người chụp hoàn toàn tốt bụng.
Mỗi nhà có một nguyên tắc riêng. Có gia đình thoải mái chia sẻ ảnh con, có gia đình chọn không để mặt con xuất hiện trên mạng tới khi con đủ lớn để tự chọn. Người ngoài không biết nhà đó theo nguyên tắc nào, nên hỏi là cách duy nhất để không vô tình phá nguyên tắc của họ.
Hỏi và chụp đúng cách, từng bước
Việc hỏi chỉ mất mười giây, và đa số cha mẹ đồng ý khi được hỏi tử tế. Điều quan trọng là thứ tự và cách nói.
- Tìm người lớn đang trông em. Nhìn quanh xem ai là mẹ, bố, bà hay người giúp việc đang theo em. Không chắc thì không chụp.
- Hạ máy, chào người lớn trước, khen nhẹ. "Chị ơi, bé nhà chị cười xinh quá." Khen tính cách, nụ cười, không khen ngoại hình kiểu so sánh trắng đen, béo gầy.
- Hỏi rõ ý định. "Chị cho em chụp bé một kiểu được không ạ? Em chụp rồi gửi chị, em không đăng đâu."
- Không đụng vào trẻ để tạo dáng. Không bế, không vuốt má, không bảo em nhìn vào máy nếu em không muốn. Chụp em đang chơi tự nhiên là đủ.
- Cho cha mẹ xem ảnh. Hỏi có muốn nhận ảnh không. Họ không muốn thì xoá ngay trước mặt.
- Không đăng nếu chưa hỏi riêng. Chụp được không có nghĩa là đăng được. Muốn đăng thì hỏi thêm câu nữa, và nên chọn ảnh không thấy rõ mặt.
Nếu cha mẹ từ chối, đừng tỏ ra phật ý hay nói kiểu "chụp có cái ảnh mà cũng". Họ đang làm đúng việc của người làm cha mẹ. Câu đáp đẹp nhất là "Dạ vâng, chị giữ cho bé là đúng rồi ạ."
Những tình huống dễ vướng: trong thang máy, ở lớp, khi chụp con mình
Trong thang máy hay hành lang chung cư, bạn gặp em bé hàng xóm nhiều lần và nghĩ đã quen thì chụp được. Thực ra quen mặt chưa phải là đã được phép. Câu hỏi vẫn cần, và thường còn dễ hỏi hơn vì đôi bên đã biết nhau.
Ở buổi họp lớp, ngày hội của trường mầm non, buổi sinh nhật ở khu vui chơi, cha mẹ nào cũng chụp con mình, và con người khác chắc chắn lọt vào khung. Không ai trách bạn chụp con mình. Chỉ cần nhớ: ảnh giữ trong máy gia đình thì thoải mái, ảnh đăng công khai thì cắt hoặc làm mờ những em bé khác. Gửi vào nhóm lớp thì theo quy ước của nhóm, nếu chưa có quy ước, mạnh dạn đề nghị một cái.
Khi trẻ không có người lớn đi cùng, ví dụ một em học sinh đi bộ về nhà, một em bé đứng một mình ở cổng trường, thì không chụp dù với bất cứ lý do gì. Nếu em có vẻ bị lạc hay gặp chuyện, việc của bạn là báo bảo vệ, nhân viên gần đó hoặc gọi 113, không phải chụp lại để đăng tìm người thân.
Với trẻ có khuyết tật hay đang khóc, đang cáu, đang bị cha mẹ dỗ, lại càng không chụp. Đó là lúc gia đình cần không gian riêng nhất.
Còn một trường hợp hay gặp: bạn là người bán hàng, chủ quán hay nhân viên khu vui chơi, muốn chụp trẻ đang vui để đăng lên trang của cửa hàng. Đây đã là dùng hình ảnh để quảng bá, nên càng phải hỏi cha mẹ rõ ràng, nói thẳng ảnh sẽ đăng ở đâu, và tôn trọng câu trả lời không. Treo ảnh trẻ em lên trang bán hàng mà cha mẹ không biết là chuyện dễ mất khách nhất.
Nên và tránh khi chụp trẻ em nơi công cộng
Bảng này gom những lựa chọn hay gặp, để khi đứng ở sân chơi bạn không phải nghĩ lâu.
| Nên | Tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Hỏi cha mẹ, người trông em | Hỏi chính em bé "cho cô chụp nhé" | Trẻ không có quyền quyết, và tập cho trẻ quen đồng ý với người lạ là không tốt |
| Chụp em đang chơi, từ xa vừa phải | Lại sát, bế, chạm vào em để tạo dáng | Cha mẹ lo khi người lạ chạm vào con |
| Gửi ảnh riêng cho cha mẹ | Đăng công khai kèm vị trí sân chơi | Lộ nơi em thường có mặt |
| Chọn ảnh nghiêng, ảnh sau lưng nếu muốn đăng | Đăng ảnh rõ mặt, thấy đồng phục trường | Thông tin trường lớp là thông tin nhạy cảm |
| Xoá ngay khi cha mẹ không đồng ý | Giữ lại "để xem một mình" | Cha mẹ đã nói không là không |
Cha mẹ đi cùng con cũng là người làm mẫu. Khi con thấy bố mẹ hỏi trước khi chụp bạn của con, con sẽ hiểu ảnh của người khác không phải của mình, mà không cần ai giảng.
Khi người khác chụp con mình, và khi mình lỡ chụp con người ta
Nếu thấy người lạ chụp con mình mà không hỏi, đừng vội gay gắt. Phần lớn là người quý trẻ, chưa nghĩ tới. Nói thẳng mà mềm: "Chị ơi, nhà em không để ảnh bé ra ngoài, chị xoá giúp em nhé, em cảm ơn chị." Nếu họ xoá thì cảm ơn và thôi. Nếu họ không chịu, hoặc bạn thấy người đó chụp nhiều trẻ khác nhau một cách bất thường, hãy báo bảo vệ, ban quản lý khu vui chơi, hoặc gọi 113. Không giằng điện thoại, không quay ngược lại người đó để đăng tố.
Nếu chính bạn đã chụp rồi mới thấy cha mẹ em bé nhìn mình không vui, đến nói luôn: "Em xin lỗi chị, em thấy bé đáng yêu quá nên chụp mà quên hỏi. Chị xem này, chị không thích em xoá ngay." Xoá trước mặt họ, cả trong thùng rác của máy nếu họ muốn. Một lời xin lỗi thật lòng thường kết thúc chuyện ngay, còn giải thích "em có ý gì đâu" thì dễ thành tranh cãi.
Gửi ảnh cho cha mẹ và giữ ảnh đã chụp thế nào
Được cha mẹ đồng ý và chụp xong, câu hỏi tiếp theo là gửi ảnh ra sao. Cách gọn nhất là đưa máy cho họ xem rồi để họ tự chụp lại màn hình, hoặc chiếu qua bằng tính năng gửi gần của điện thoại nếu hai máy cùng loại. Không cần xin số điện thoại hay kết bạn trên mạng xã hội chỉ để gửi một bức ảnh, vì nhiều cha mẹ không thoải mái đưa liên lạc cho người lạ. Nếu họ chủ động đưa thì nhận, không thì thôi.
Sau khi gửi, nên xoá ảnh trong máy mình, trừ khi cha mẹ bảo cứ giữ. Ảnh trẻ em nằm trong điện thoại người lạ, lỡ máy bị mất, bị mượn hay tự đồng bộ lên kho lưu trữ chung của cả nhà, là đã đi xa hơn ý muốn của cha mẹ em bé. Một thao tác xoá nhỏ giúp mọi thứ dừng đúng chỗ.
Với ông bà hay dùng điện thoại chụp cháu nhà hàng xóm rồi gửi vào nhóm gia đình để khoe, nhắc nhẹ rằng nhóm gia đình cũng là nơi nhiều người xem, có khi còn chuyển tiếp sang nhóm khác. Ảnh con nhà mình thì ông bà toàn quyền, ảnh con nhà người ta thì để bố mẹ bé quyết.
Pháp lý ở mức nguyên lý
Nguyên lý chung của pháp luật dân sự là việc sử dụng hình ảnh một người cần sự đồng ý của người đó; với người chưa thành niên, cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và khi trẻ đã đủ lớn thì còn cần cả sự đồng ý của chính trẻ. Ngoài ra pháp luật về trẻ em đặt nguyên tắc bảo vệ đời sống riêng tư và bí mật cá nhân của trẻ, nghĩa là không được tiết lộ thông tin làm lộ danh tính, nơi ở, trường học của trẻ khi chưa được phép.
Mức xử lý cụ thể khi vi phạm do văn bản hiện hành quy định, có thể thay đổi theo thời gian, nên khi cần hãy tra trên cổng thông tin chính thức. Nếu ảnh con bạn bị đăng mà người đăng không chịu gỡ, có thể dùng chức năng báo cáo nội dung của mạng xã hội trước, rồi hỏi luật sư nếu chuyện đi xa hơn.
Điều đáng nhớ hơn mọi quy định là thái độ: chụp con người khác là mượn một thứ quý nhất của nhà họ, mượn thì phải hỏi, và trả lại đúng như lúc mượn.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh em bé ở nơi công cộng có cần xin phép không?
Nên xin phép cha mẹ hoặc người lớn đang trông em, nhất là khi ảnh rõ mặt em bé. Nếu không thấy người lớn đi cùng thì không chụp, kể cả khi em rất đáng yêu và bạn chỉ định giữ ảnh cho riêng mình xem.
Con mình chụp chung với bạn ở lớp, có được đăng không?
Ảnh có con người khác rõ mặt thì nên hỏi cha mẹ bạn đó, hoặc cắt, làm mờ phần đó trước khi đăng công khai. Gửi trong nhóm lớp thì theo quy ước chung của nhóm.
Hỏi em bé "cho cô chụp nhé" mà em gật thì có được không?
Không nên coi đó là sự đồng ý. Trẻ nhỏ thường gật theo người lớn, và việc tập cho trẻ quen đồng ý với người lạ không tốt cho an toàn của trẻ. Người cần hỏi là cha mẹ.
Thấy người lạ chụp nhiều trẻ em ở sân chơi thì làm gì?
Báo bảo vệ, ban quản lý khu vui chơi hoặc nhân viên gần nhất. Nếu thấy có dấu hiệu nguy hiểm, gọi 113. Không tự đối đầu và không quay lại người đó để đăng lên mạng.
Cha mẹ đồng ý cho chụp thì có được đăng không?
Đồng ý cho chụp chưa phải đồng ý cho đăng. Muốn đăng hãy hỏi thêm một câu riêng về chuyện đó, chọn ảnh không lộ trường lớp, nơi ở của em, và không gắn vị trí sân chơi.
Ông bà thích chụp em bé hàng xóm để khoe thì nhắc thế nào?
Nhắc nhẹ trong nhà: chụp thì hỏi bố mẹ bé một câu, gửi riêng cho họ, còn đăng lên mạng thì để bố mẹ bé quyết. Đa số ông bà hiểu ngay khi được nói bằng ví dụ con cháu trong nhà mình.