Một bài đánh giá quán ăn, cửa hàng công bằng là bài nói đúng điều mình đã trải qua, cụ thể món gì, lúc nào, chuyện gì xảy ra; tách phần sản phẩm khỏi phần cảm xúc; không đăng mặt, tên nhân viên; không chấm một sao vì chuyện quán không kiểm soát được; và khi có thể, nói với quán trước để họ sửa.
Tình huống: bạn ăn trưa ở một quán cơm gần công ty, đợi lâu, món ra nguội, nhân viên trả lời cộc. Về văn phòng, bạn mở ứng dụng bản đồ, chấm một sao, viết "quán tệ nhất từng ăn, nhân viên mất dạy", kèm ảnh cô phục vụ. Hoặc ngược lại, quán của người quen, bạn chấm năm sao dù chưa ăn bao giờ. Với người đọc, cả hai kiểu đánh giá đều vô dụng. Với chủ quán và cô nhân viên, kiểu đầu có thể ảnh hưởng tới sinh kế cả năm.
Vì sao đánh giá cần công bằng
Người đọc dựa vào đó để chọn. Đánh giá có ích là đánh giá giúp người khác quyết định: món nào ngon, giờ nào đông, có chỗ gửi xe không, phù hợp đi cùng trẻ nhỏ không. Một câu "tệ" hay "tuyệt" không giúp ai.
Một quán nhỏ sống bằng vài chục đánh giá. Quán cơm bình dân, tiệm sửa xe, tiệm may không có nhiều đánh giá như chuỗi lớn. Một đánh giá một sao nặng lời có thể kéo điểm cả quán xuống, và người làm thuê trong đó chịu hậu quả.
Nhân viên là người làm công, không phải người đại diện cho mọi lỗi. Món ra chậm vì bếp thiếu người, giá cao vì chủ quán quyết. Đăng mặt, tên một nhân viên khiến người đó bị cả mạng nhận diện vì một ca làm việc tệ.
Quán có quyền được sửa. Phần lớn lỗi như đồ nguội, nhầm món, thiếu thìa có thể sửa ngay tại chỗ nếu được báo. Viết đánh giá mà chưa từng nói với quán là bỏ qua cơ hội đơn giản nhất để mọi người cùng có lợi.
Điểm sao bị lệch thì ai cũng thiệt. Khi người hài lòng im lặng còn người bực mình mới viết, hoặc khi điểm bị đẩy lên bằng đánh giá mồi, người đọc không còn tin vào con số. Mỗi đánh giá trung thực, kể cả đánh giá ba sao bình thường, giúp điểm trung bình gần với sự thật hơn.
Viết một bài đánh giá có ích, từng phần
Một bài đánh giá tốt không cần dài. Đi theo năm phần sau là đủ để người đọc dùng được và chủ quán hiểu cần sửa gì:
- Bối cảnh: ngày giờ, đi mấy người, ăn tại chỗ hay mang về. Ví dụ: "Trưa thứ ba, ba người, ăn tại quán."
- Món hoặc dịch vụ cụ thể: gọi gì, vị ra sao, phần ăn nhiều hay ít. "Cơm sườn vừa miệng, canh hơi mặn, phần ăn đủ no."
- Phục vụ và không gian: đợi bao lâu, chỗ ngồi, vệ sinh. Nói về sự việc, không phán xét con người: "Đợi khoảng hai mươi phút vì đông, nhân viên báo trước." khác với "nhân viên lười".
- Điều chưa ổn và quán đã xử lý ra sao: "Món ra nguội, báo thì quán hâm lại ngay." Chi tiết này cho thấy cách quán làm việc, rất có giá trị với người đọc.
- Phù hợp với ai: "Hợp ăn trưa nhanh, không hợp đi nhóm đông muốn ngồi lâu." Một câu này giúp người đọc nhiều hơn mọi số sao.
Số sao nên khớp với nội dung. Bài viết toàn ý tích cực mà chấm hai sao, hay toàn ý chê mà chấm năm sao, đều làm người đọc rối và làm điểm trung bình của quán sai lệch.
Khen thế nào cho có ích
Đánh giá tốt cũng cần cụ thể như đánh giá xấu. Một bài khen có ích cho người đọc và cho chính quán thường có những chi tiết sau:
- Khen món cụ thể: "Bánh cuốn mỏng, chả nóng, nước chấm không quá ngọt" giúp người đọc biết nên gọi gì, hơn hẳn "ngon xuất sắc".
- Khen cách làm việc: "Quán nhắc trước món có đậu phộng khi biết bé nhà mình dị ứng" cho người đọc biết quán cẩn thận ở điểm nào.
- Khen người mà không lộ người: "Chị phục vụ ca trưa rất nhiệt tình" đủ để chủ quán biết ai cần ghi nhận, không cần đăng ảnh hay tên đầy đủ.
- Ghi điều kiện: "Ngon vào buổi sáng, buổi chiều nghe nói hết món" giúp người đọc khỏi thất vọng khi đến sai giờ.
- Không thổi phồng: "Ngon nhất thành phố", "phải ăn một lần trong đời" làm người đến sau kỳ vọng quá mức rồi thất vọng, và thành ra bất lợi cho chính quán.
Một bài khen tốt còn giúp quán biết họ đang làm đúng điều gì để giữ lại. Với quán nhỏ, lời khen cụ thể của khách thật có giá trị hơn mọi tấm biển quảng cáo.
Chê thế nào cho công bằng
Phần chê là phần dễ trượt nhất. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách viết hay gặp và cách viết công bằng hơn:
| Hay gặp | Vấn đề | Viết lại |
|---|---|---|
| "Quán tệ nhất từng ăn" | Cảm xúc, không có thông tin | "Bún hôm đó sợi bở, nước dùng nhạt so với mình quen" |
| "Nhân viên mất dạy" | Xúc phạm một người | "Hỏi lại món hai lần thì được trả lời khá cộc" |
| Ảnh rõ mặt nhân viên | Bêu một người làm công | Chụp món, chụp không gian, không chụp người |
| Một sao vì trời mưa, tắc đường | Quán không kiểm soát được | Không tính vào đánh giá |
| Một sao khi quán chưa mở bán thử | Không có trải nghiệm thật | Chỉ đánh giá khi đã mua, đã ăn |
| Năm sao cho quán người quen chưa ăn | Đánh lừa người đọc | Giới thiệu bằng lời với bạn bè, không chấm sao |
Chê không có gì sai. Một bài chê cụ thể, có thời điểm, nói đúng chuyện là thứ người đọc cần và chủ quán biết đường sửa. Thứ nên bỏ là lời xúc phạm, ảnh người làm công và những lời phán chung không có căn cứ.
Những tình huống khó
Gặp chuyện về an toàn thực phẩm. Có dị vật, đồ ăn có dấu hiệu hỏng, ăn xong cả nhóm bị đau bụng. Đây không chỉ là chuyện đánh giá. Báo ngay với quán, giữ lại hoá đơn và mẫu nếu được, và báo cơ quan quản lý an toàn thực phẩm nơi đó. Khi viết đánh giá, kể đúng sự việc, không phóng đại, không kết luận nguyên nhân khi chưa có kiểm tra.
Bị đối xử phân biệt. Bị từ chối phục vụ, bị nói nặng vì ngoại hình, vì đi cùng người khuyết tật, vì mang theo trẻ nhỏ. Kể đúng điều đã xảy ra, câu nói nguyên văn nếu nhớ, nhưng vẫn không đăng mặt hay tên nhân viên; nên gửi phản ánh trực tiếp cho chủ quán trước.
Quán của người quen nhờ đánh giá. Chỉ viết nếu bạn đã thực sự mua, thực sự ăn, và viết thật. Có thể ghi rõ "mình quen chủ quán" để người đọc tự cân nhắc.
Được tặng quà để đổi đánh giá. Nhận quà rồi khen là đánh lừa người đọc. Nếu đã nhận dùng thử, ghi rõ trong bài đánh giá là hàng được tặng.
Khi thấy đánh giá bất công, hoặc khi quán trả lời
Nếu bạn là khách và thấy một đánh giá nặng lời, đăng ảnh nhân viên, bạn có thể báo cáo đánh giá đó với nền tảng ở mục vi phạm quyền riêng tư hoặc ngôn từ xúc phạm. Không cần vào tranh cãi với người viết. Một đánh giá công bằng của bạn đặt bên cạnh có sức nặng hơn mọi cuộc cãi nhau.
Nếu bạn là chủ quán nhận đánh giá xấu, trả lời một lần, ngắn, nhận phần đúng và mời liên hệ: "Cảm ơn anh đã góp ý, hôm đó quán thiếu người nên món ra chậm, quán xin lỗi. Anh ghé lại báo tên, quán xin mời một phần." Không đăng thông tin, ảnh camera của khách để "phản bác", vì đó là thông tin cá nhân của khách.
Nếu chính bạn viết đánh giá và quán trả lời, đọc thiện chí. Nếu quán đã sửa, có thể cập nhật đánh giá: "Quán đã liên hệ và xin lỗi, lần sau ghé lại thấy tốt hơn." Một dòng cập nhật như vậy làm cho đánh giá của bạn đáng tin hơn. Ngược lại, nếu quán trả lời bằng lời đe doạ hay tiết lộ thông tin của bạn, giữ lại bằng chứng và báo cáo với nền tảng; không cần đáp lại bằng một đánh giá thứ hai gay gắt hơn.
Khi chính mình đã viết quá tay, và nguyên lý pháp lý
Đọc lại đánh giá cũ thấy mình viết lúc đang bực, có từ xúc phạm hay ảnh nhân viên, sửa lại hoặc xoá. Không ai đánh giá bạn vì đã sửa một bài viết quá tay; ngược lại, nhiều người tôn trọng người biết điều chỉnh. Có thể nhắn cho quán: "Em sửa lại đánh giá hôm trước, lúc đó em viết hơi nặng lời, em xin lỗi."
Về nguyên lý, nhận xét trung thực về trải nghiệm của mình là quyền của khách hàng. Nhưng bịa đặt sự việc, dùng lời xúc phạm, đăng hình ảnh, thông tin cá nhân của nhân viên, hay viết đánh giá giả để hạ uy tín người khác có thể bị xử lý theo quy định hiện hành. Mức xử lý cụ thể do văn bản hiện hành quy định; tra cổng thông tin chính thức hoặc hỏi luật sư nếu gặp tranh chấp. Viết đúng sự việc, không xúc phạm, không đăng người, là đủ an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đánh giá ngay khi đang bực không?
Nên đợi vài giờ hoặc qua một đêm. Lúc bực, người ta hay viết cảm xúc thay vì sự việc. Nếu cần ghi lại, ghi nháp giờ giấc và chuyện đã xảy ra, rồi viết sau.
Chụp ảnh món ăn kèm cả nhân viên có được không?
Nên tránh để nhân viên rõ mặt trong ảnh. Chụp món, chụp không gian là đủ. Nếu nhân viên là người phục vụ rất tốt và bạn muốn khen, ghi bằng chữ, không cần ảnh mặt.
Một sao có phải lúc nào cũng là bất công không?
Không. Nếu trải nghiệm thật sự tệ ở nhiều mặt và bạn viết cụ thể, một sao là trung thực. Bất công là khi điểm không khớp với điều đã trải qua.
Có nên nêu giá trong đánh giá không?
Nêu khoảng chi tiêu chung như "khoảng giá bình dân" hoặc so với quán cùng loại thì có ích. Không nên kết luận "chặt chém" khi chưa xem bảng giá hoặc chưa hỏi rõ.
Quán xin xoá đánh giá xấu thì có nên đồng ý không?
Nếu quán đã sửa lỗi và bạn thấy hài lòng, có thể cập nhật đánh giá thay vì xoá. Nếu quán đe doạ hay đổi quà lấy việc xoá, bạn không cần làm theo.
Có nên viết đánh giá cho cửa hàng mình chỉ ghé xem mà không mua?
Chỉ nên viết về điều bạn đã trải qua thật, như cách được tiếp đón. Không đánh giá chất lượng sản phẩm khi chưa dùng, vì người đọc sẽ hiểu nhầm.