Đi bộ trên vỉa hè có một luật chơi rất đơn giản: đi về phía bên phải theo chiều mình đi, muốn dừng thì nép sát mép trong, không đứng giữa lối, và luôn chừa chỗ cho người đi chậm hơn mình. Khi vỉa hè bị lấn kín, bước xuống lòng đường là chuyện bất đắc dĩ: đi sát mép, đi một hàng, nhìn ra sau trước khi bước, và quay lại vỉa hè ngay khi có khe trống.
Một buổi sáng quen thuộc: đoạn vỉa hè rộng chừng hai mét, một bên là dãy xe máy dựng sát nhau, bên kia là gốc cây và mấy chiếc ghế nhựa của hàng bánh mì. Người đi làm vội, phụ huynh dắt con tới trường, một cụ ông chống gậy, một cô gái đẩy xe nôi, tất cả cùng chen qua một khe hở chưa tới một mét. Chỉ cần một người dừng giữa khe đó để xem điện thoại hay đứng chào người quen, cả dòng phía sau phải đứng chờ hoặc bước xuống lòng đường, nơi xe máy đang chạy sát mép. Chuyện nhỏ thôi, nhưng nó đẩy người khác vào một chỗ nguy hiểm mà họ không hề chọn.
Vì sao vỉa hè cần một luật chơi chung
Lý do đầu tiên là an toàn. Trên đường phố, người đi bộ là người duy nhất không có khung xe, không có mũ bảo hiểm, không có đèn. Vỉa hè là phần đường dành riêng cho họ. Mỗi lần ai đó bị đẩy xuống lòng đường vì có người đứng chắn, cơ thể của họ phải đi song song với dòng xe máy, cách tay lái chỉ vài gang tay. Người khoẻ mạnh còn né được, người già và trẻ nhỏ thì phản xạ chậm hơn nhiều.
Lý do thứ hai là công bằng. Vỉa hè là của chung, ai cũng có phần đi như nhau. Một người dừng giữa lối năm phút để gọi điện là lấy phần đi của hàng chục người phía sau. Không ai cố ý, nhưng cộng dồn lại thì người đến sau luôn là người chịu thiệt.
Lý do thứ ba là người yếu thế. Nhiều đoạn vỉa hè có dải gạch gờ nổi màu vàng: đó là đường dẫn cho người khiếm thị dò bằng gậy và bàn chân. Góc vỉa hè có đoạn vát dốc là lối lên xuống cho xe lăn và xe đẩy em bé. Đứng lên dải gạch, dựng xe chắn chỗ dốc là cắt mất con đường duy nhất của họ, trong khi người khác chỉ cần bước lệch một chút.
Lý do cuối cùng là nhịp chung. Dòng người đi bộ cũng có nhịp như dòng xe. Ai đổi hướng đột ngột, dừng phắt lại hay đi zích zắc thì người phía sau va vào, đánh rơi đồ, giẫm lên gót chân nhau. Giữ một nhịp đều và một phía cố định giúp cả dòng đi trơn tru mà không ai phải nói với ai câu nào.
Đi cho đúng: bên nào, nhịp nào, dừng ở chỗ nào
Giữ bên phải theo chiều mình đi. Ở chỗ hẹp, hai dòng ngược chiều gặp nhau mà ai cũng giữ bên phải thì tự tách làm hai, không ai phải đứng lại nhường. Thói quen này cũng giúp bạn đoán được người đối diện sẽ né về phía nào.
Muốn dừng thì tấp vào mép trong. Xem bản đồ trên điện thoại, buộc lại dây giày, chờ bạn, mua một ổ bánh mì: hãy bước sát vào tường nhà, cạnh gốc cây hoặc vào khoảng trống giữa hai cửa hàng, quay lưng về phía tường. Đứng giữa vỉa hè, dù chỉ vài chục giây, là biến mình thành cái cột giữa dòng.
Đi theo nhóm thì co lại thành hàng hai. Ba bốn người bạn đi ngang hàng nói chuyện là chiếm trọn chiều rộng vỉa hè. Gặp người ngược chiều hoặc người muốn vượt, nhóm nên tự dồn thành hàng một trong vài bước.
Vượt người đi chậm thì vượt bên trái và giữ khoảng cách. Không lách sát, không chạm vai. Lối quá hẹp thì nói khẽ "Cho cháu đi nhờ một chút ạ" rồi chờ người kia nghiêng người, đừng chen qua.
Ô dù ngày mưa phải nhường độ cao. Nan dù thường nằm đúng tầm mắt người khác. Khi đi ngang ai, nâng dù lên cao hoặc nghiêng ra phía ngoài; người cao hơn thì nâng, người thấp hơn thì hạ.
Mắt nhìn đường, không nhìn màn hình. Vừa đi vừa đọc tin nhắn khiến bạn đi chậm lại và lệch hướng mà không biết, người phía sau không đoán được bạn sẽ đi đâu. Cần đọc thì tấp vào mép như trên.
Nhìn trước khi bước ra từ cửa hàng, cửa ngõ. Người đang đi trên vỉa hè không nhìn thấy bạn ở sau cánh cửa. Dừng nửa nhịp ở ngưỡng cửa rồi mới bước ra, giống như xe ra từ ngõ phải nhường xe trên đường chính.
Khi vỉa hè bị lấn kín: xuống lòng đường sao cho an toàn
Có những đoạn vỉa hè không còn chỗ đặt chân: xe dựng kín, hàng quán bày tới tận mép, công trình quây rào. Lúc đó bước xuống lòng đường là bắt buộc, nhưng có cách làm giảm rủi ro rất nhiều.
- Nhìn ra phía sau trước khi bước xuống, giống người lái xe nhìn gương trước khi chuyển làn. Xe máy chạy sát mép thường không tính tới chuyện có người bước ra.
- Đi sát mép đường, cách bó vỉa chừng nửa bước chân, đi một hàng dọc. Hai người đi song song dưới lòng đường là gấp đôi bề ngang phơi ra trước dòng xe.
- Đi cùng con nhỏ thì để con phía trong, sát vỉa hè, người lớn đi phía ngoài, nắm tay chứ không để con chạy trước.
- Đi đoạn ngắn nhất có thể và trở lại vỉa hè ngay khi có khe trống, kể cả phải chậm lại vài giây để chờ khe.
- Trời tối thì mặc áo sáng màu hoặc cầm điện thoại bật đèn ở tầm hông để người lái xe phía sau nhận ra bạn sớm hơn.
- Không len giữa hai hàng xe dựng sát với túi xách đeo ngang hông; quệt mạnh một cái là cả dãy xe đổ như quân cờ domino.
Ngày mưa còn thêm vài cái bẫy: nắp cống trơn, rãnh nước sâu ở mép đường, vũng nước che mất ổ gà. Đi sát mép nhưng tránh bước lên nắp kim loại, và nếu xe chạy qua làm bắn nước thì đó là lý do để giữ khoảng cách với mép một chút, không phải lý do để bước ra giữa đường.
Người đi chậm, xe lăn, xe nôi và người khiếm thị
Những người này không có nhiều lựa chọn như bạn. Người dùng xe lăn và người đẩy xe nôi chỉ lên xuống vỉa hè được ở đoạn vát dốc; nếu chỗ dốc bị một chiếc xe máy chắn, họ phải đi dưới lòng đường cả một dãy phố. Vì vậy dựng xe, đặt đồ hay đứng chờ thì tránh hẳn những đoạn vát dốc ở góc phố và trước lối vào toà nhà.
Với người khiếm thị, dải gạch gờ nổi là sợi dây dẫn đường. Đừng đứng, đừng đặt túi đồ, đừng dựng xe đạp lên đó. Khi thấy người cầm gậy dò đường đang tiến về phía có vật cản, nói rõ thay vì kéo tay: "Bác ơi, cách bác chừng ba bước có xe dựng chắn, bác lệch sang tay phải một chút là qua được." Nếu họ cần dắt, họ sẽ nói, và thường sẽ tự đặt tay lên khuỷu tay bạn.
Người cao tuổi đi chậm và đôi khi phải dừng lại thở. Vượt họ thì đi vòng rộng, không vỗ vai hay giục. Bà bầu, người xách đồ nặng, người đang dắt trẻ nhỏ nên được nhường phía rộng và phía có bóng râm.
Có những nơi chuẩn mực hai bên vênh nhau: phố ăn đêm, nơi vỉa hè thành chỗ ngồi vào buổi tối. Người đi bộ chấp nhận đi chậm hơn và chờ một chút; người bán thì kê ghế sao cho còn một lối đủ cho một người đẩy xe nôi đi qua. Không bên nào được cả, nhưng không ai phải xuống lòng đường.
Khi người khác chắn lối: nhắc thế nào, báo ai
Phần lớn người chắn lối không biết mình đang chắn. Họ mải nhìn điện thoại, mải nói chuyện, hoặc đứng quay lưng nên không thấy dòng người phía sau. Một câu nhẹ là đủ: "Cho em đi nhờ một chút ạ." Hầu như ai cũng sẽ giật mình xin lỗi và bước sang.
Với hàng quán kê ghế ra kín lối, nói với người bán chứ không nói với khách đang ngồi: "Chị ơi, chị kê lùi mấy cái ghế vào một chút giúp em, phía sau có người đẩy xe em bé không qua được." Nêu đúng lý do cụ thể (xe em bé, xe lăn, người già) thường được đáp lại nhanh hơn là than phiền chung chung.
Xe máy dựng chắn chỗ dốc hay chắn ngang dải gạch dẫn đường: đừng tự dắt xe của người ta đi, vì xe có thể khoá cổ và bạn dễ bị hiểu nhầm. Hỏi người trông xe, chủ cửa hàng gần đó, hoặc bảo vệ toà nhà.
Có những lúc nên để qua: người già đứng nghỉ chân, ai đó đang lúng túng với túi đồ bị rách, một nhóm đang dừng lại vì có người bị chóng mặt. Đi vòng một chút không mất gì.
Khi một đoạn vỉa hè bị lấn kéo dài ngày này qua ngày khác và gây nguy hiểm thật, ví dụ đoạn trước cổng trường, hãy phản ánh với tổ dân phố hoặc kênh tiếp nhận phản ánh của phường. Đừng chụp mặt chủ quán rồi đăng lên mạng: việc đó không làm vỉa hè rộng thêm, chỉ biến một chuyện có thể giải quyết thành một cuộc cãi vã.
Khi chính mình là người chắn lối
Dấu hiệu dễ nhận nhất là thấy người phía sau phải lách hoặc bước xuống đường. Lúc đó chỉ cần bước sang mép và nói "Xin lỗi, em đứng chắn mất lối." Không cần giải thích dài.
Nếu lỡ va vào ai, kể cả va nhẹ, hãy dừng hẳn lại, quay người về phía họ và hỏi "Cô có sao không ạ? Em xin lỗi, em không để ý." Đi tiếp như không có chuyện gì mới là điều khiến người bị va khó chịu, chứ không phải cú va.
Nhà mặt phố có thêm một trách nhiệm: phần vỉa hè trước cửa không phải sân nhà. Dựng xe, kê bàn uống trà, bày hàng thì chừa lại một lối đủ cho một người đẩy xe nôi hoặc xe lăn đi qua, không dựng xe lên đoạn vát dốc và không đặt chậu cây lên dải gạch dẫn đường. Khi có đám giỗ, có khách đông, xe nhiều hơn bình thường thì sắp xe sát tường thành hàng thay vì dựng tràn ra mép.
Về mặt pháp lý, nguyên tắc chung là vỉa hè trước hết dành cho người đi bộ; việc dùng vỉa hè vào mục đích khác như buôn bán, trông giữ xe thường phải được phép, và hành vi lấn chiếm có thể bị xử phạt hành chính. Phần vỉa hè được tạm dùng, điều kiện và mức xử lý cụ thể do văn bản hiện hành và quy định của từng địa phương đặt ra; muốn chắc thì tra cổng thông tin chính thức hoặc hỏi thẳng phường nơi mình ở.
Nên, tránh và vì sao
Một bảng ngắn để nhớ khi đi trên vỉa hè hằng ngày:
| Nên | Tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Giữ bên phải theo chiều đi | Đi zích zắc, đổi hướng đột ngột | Người ngược chiều và người phía sau đoán được bạn sẽ đi đâu |
| Tấp vào mép trong khi dừng | Đứng giữa lối xem điện thoại, gọi điện | Không bắt cả dòng phía sau xuống lòng đường |
| Đi theo nhóm thì dồn hàng hai, hàng một | Ba bốn người đi ngang hàng | Chừa chỗ cho người ngược chiều và người muốn vượt |
| Tránh xa đoạn vát dốc, dải gạch gờ nổi | Dựng xe, đặt đồ, đứng chờ lên đó | Đó là lối duy nhất của xe lăn, xe nôi và người khiếm thị |
| Nhìn ra sau rồi mới bước xuống đường | Bước thẳng xuống khi vỉa hè bị chắn | Xe chạy sát mép không lường trước người bước ra |
| Để trẻ đi phía trong, người lớn phía ngoài | Để con chạy trước dưới lòng đường | Trẻ nhỏ khó thấy và phản xạ chậm với xe phía sau |
| Nhắc người chắn lối bằng một câu nhẹ | Chụp ảnh, quay clip đăng lên mạng | Một câu nói giải quyết được ngay, bài đăng thì chỉ làm căng thêm |
Phần lớn các dòng trong bảng không tốn công gì: chỉ là đứng lệch nửa bước, đi chậm lại vài giây, nói một câu. Thứ được đổi lại là người cạnh mình không phải bước xuống đường.
Câu hỏi thường gặp
Đi bộ trên vỉa hè nên đi bên trái hay bên phải?
Nên giữ bên phải theo chiều mình đi, giống chiều xe chạy. Khi ai cũng giữ một phía, hai dòng ngược chiều tự tách ra ở chỗ hẹp và người phía sau đoán được bạn sẽ đi hướng nào để vượt.
Vỉa hè bị lấn hết thì có được đi dưới lòng đường không?
Khi không còn chỗ đặt chân thì bước xuống là bất đắc dĩ. Hãy nhìn ra sau trước khi bước, đi sát mép, đi một hàng, để trẻ nhỏ phía trong và quay lại vỉa hè ngay khi có khe trống.
Dải gạch màu vàng có gờ nổi trên vỉa hè dùng để làm gì?
Đó là đường dẫn hướng cho người khiếm thị dò bằng gậy và bàn chân, chỗ gạch chấm tròn báo sắp tới điểm dừng hoặc chỗ rẽ. Không đứng, không đặt đồ và không dựng xe lên dải gạch này.
Thấy người khiếm thị sắp đi vào vật cản thì nên làm gì?
Lên tiếng trước, nói rõ vật cản ở đâu và nên lệch về phía nào, thay vì kéo tay họ. Nếu họ cần dắt, họ sẽ nhờ và thường tự đặt tay lên khuỷu tay bạn để đi theo.
Nhà mặt phố có được dựng xe trên vỉa hè trước cửa không?
Nguyên tắc chung là vỉa hè trước hết dành cho người đi bộ, mỗi địa phương có quy định riêng về phần được tạm dùng. Dù được phép, vẫn nên chừa một lối đủ cho xe lăn hoặc xe nôi đi qua; muốn chắc thì hỏi phường.
Có nên chụp ảnh quán lấn vỉa hè rồi đăng lên mạng không?
Không nên. Bài đăng không làm vỉa hè rộng thêm mà dễ thành cãi vã và có thể xâm phạm hình ảnh người khác. Nhắc trực tiếp bằng một câu nhẹ, còn chuyện kéo dài thì phản ánh với tổ dân phố hoặc phường.