Khi kể chuyện gia đình trên mạng, chuẩn mực là phân biệt chuyện của mình với chuyện của người thân: cảm xúc của mình thì kể được, còn bệnh tật, mâu thuẫn, tiền bạc, chuyện học hành, lỗi lầm của bố mẹ, vợ chồng, con cái thì hỏi người đó trước, hoặc kể sao cho không ai nhận ra. Người thân không đăng ký làm nhân vật trong bài viết của mình.
Tình huống: mẹ bạn vừa mổ xong, bạn đăng ảnh mẹ nằm giường bệnh kèm dòng "mọi người cầu cho mẹ mình". Hoặc sau một trận cãi nhau, bạn viết bài dài kể chồng vô tâm thế nào. Hoặc con thi trượt, bạn đăng bảng điểm để than thở. Lúc đăng, bạn cần được chia sẻ. Vài hôm sau, mẹ biết họ hàng cả nhà đã thấy ảnh mình xanh xao, chồng nghe đồng nghiệp nhắc bài viết, con đi học bị bạn hỏi điểm. Chuyện nhà lên mạng thì không còn là chuyện nhà nữa.
Vì sao chuyện người thân không hoàn toàn là chuyện của mình
Mỗi người có quyền kể chuyện đời mình. Bệnh của mẹ là chuyện của mẹ trước tiên. Có những người không muốn ai biết mình ốm, vì sợ bị thương hại, vì sợ ảnh hưởng công việc, hay đơn giản là tính kín đáo. Đăng thay họ là quyết định thay họ.
Mâu thuẫn được kể một phía. Bài viết về chuyện cãi nhau luôn là phiên bản của người viết. Người còn lại không có cơ hội nói, nhưng phải gánh ánh nhìn của bạn bè, đồng nghiệp, họ hàng. Khi đã làm lành, bài viết vẫn ở đó.
Con cái lớn lên và đọc lại. Bảng điểm, chuyện con bướng bỉnh, ảnh con khóc mếu mà cha mẹ thấy dễ thương, khi con mười lăm tuổi đọc lại có thể là nỗi ngại lớn. Bạn học của con cũng đọc được.
Thông tin gia đình dễ bị lợi dụng. Chuyện nhà đang khó khăn tiền bạc, bố mẹ già ở một mình, cả nhà đi vắng, đều là thông tin kẻ gian để ý. Càng kể chi tiết, càng nhiều người biết điều không nên biết.
Mạng nhớ lâu hơn gia đình. Vợ chồng giận nhau rồi làm lành trong một tuần, anh em bất hoà rồi lại ngồi chung mâm cơm Tết. Bài viết lúc giận thì vẫn còn đó, có thể được ai đó gợi lại nhiều năm sau, đúng lúc mọi người đã quên.
Chuyện nào kể được, chuyện nào hỏi trước
Không phải chuyện gia đình nào cũng cần xin phép. Bảng dưới chia ra ba mức để dễ quyết:
| Loại chuyện | Cách làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Niềm vui chung: mừng thọ, cưới hỏi, đi chơi cả nhà | Kể được, vẫn hỏi trước khi đăng ảnh rõ mặt từng người | Ai cũng vui, nhưng có người không thích lên ảnh |
| Cảm xúc của mình: nhớ bố, lo cho mẹ | Kể được, không cần chi tiết bệnh hay hoàn cảnh | Đó là cảm xúc của bạn |
| Bệnh tật, nằm viện của người thân | Hỏi trước; không đăng ảnh giường bệnh nếu chưa được đồng ý | Riêng tư sức khoẻ, thể diện |
| Mâu thuẫn vợ chồng, anh chị em | Không đăng khi đang giận; nếu cần tâm sự, kể với người tin cậy | Kể một phía, khó rút lại |
| Học hành, điểm số, lỗi của con | Hỏi con nếu con đã lớn; không đăng bảng điểm, giấy khen có tên trường | Con có quyền với chuyện học của mình |
| Tiền bạc, nợ nần, tài sản | Không đăng | Dễ bị lợi dụng, dễ thành chuyện bàn tán |
Mẹo nhỏ: thay vì kể chuyện người khác, kể chuyện mình trong đó. "Mấy hôm nay mình ngủ ở viện chăm mẹ, mệt nhưng thấy thương mẹ" khác hẳn với "mẹ mình bị ung thư giai đoạn ba, đây là ảnh mẹ sau mổ". Câu đầu vẫn nhận được hỏi han, mà không kể hộ chuyện của mẹ.
Trước khi bấm đăng chuyện nhà: làm theo thứ tự này
Mỗi lần định kể chuyện có người thân, đi qua năm bước ngắn sau:
- Đợi qua cơn cảm xúc. Nếu đang giận, đang buồn, viết nháp và để đó qua một đêm. Nhiều bài viết lúc nóng giận được xoá ngay sáng hôm sau, nhưng đã có người kịp đọc.
- Gạch chân những chi tiết thuộc về người khác. Tên bệnh, lời người ta nói, tiền bạc, ảnh mặt. Đó là những phần cần hỏi.
- Hỏi bằng một câu đơn giản. "Con muốn đăng ảnh hôm mừng thọ có bố, bố có muốn con chọn ảnh khác không?", "Em định kể chuyện mình đi viện hôm trước để cảm ơn mọi người, anh có ngại không?"
- Chọn người xem. Chuyện thật sự riêng thì để chế độ bạn bè thân, hoặc kể trong nhóm nhỏ, không công khai.
- Đọc lại như thể người thân đang đọc. Nếu họ đọc mà ngại, mà buồn, mà thấy bị kể xấu, sửa hoặc bỏ.
Năm bước này không làm bạn mất quyền được chia sẻ. Chúng chỉ giúp bài đăng là thứ cả nhà đều thấy ổn, không phải thứ chỉ một người thấy nhẹ lòng.
Những ca khó: người thân không dùng mạng, con nhỏ, người đã mất
Bố mẹ già không dùng mạng. Họ không thấy bài, nhưng hàng xóm, họ hàng thì thấy và sẽ kể lại. Vẫn nên hỏi, giải thích đơn giản: "Con đăng lên điện thoại cho mọi người ở xa xem ảnh bố mẹ nhé, bố mẹ có muốn chọn ảnh nào không?"
Con còn nhỏ, chưa hỏi được. Cha mẹ quyết thay, nhưng nên tự hỏi: mười năm nữa con có muốn thấy bài này không? Những khoảnh khắc ngại ngùng như con tè dầm, con khóc, con bị phạt, ảnh con không mặc đồ, giữ trong điện thoại cho gia đình là đủ.
Người thân đã mất. Kể kỷ niệm, đăng ảnh tưởng nhớ là điều bình thường. Nhưng chuyện bệnh tật, nguyên nhân mất, những mâu thuẫn cũ trong nhà, nên hỏi ý các thành viên khác vì họ cũng là người trong cuộc.
Khi bạn cần giúp đỡ thật. Có lúc chia sẻ chuyện nhà là để tìm hỗ trợ: tìm bác sĩ, tìm người trông người già, cần lời khuyên. Khi đó kể vừa đủ, lược tên và chi tiết nhận diện, hoặc đăng vào nhóm chuyên về chủ đề đó thay vì trang cá nhân với cả họ hàng và đồng nghiệp.
Khi trong nhà có chuyện nghiêm trọng như bạo lực. Đó là lúc cần người có trách nhiệm hơn là bài đăng: gọi 113 khi nguy hiểm, tìm đến chính quyền nơi ở hoặc các đường dây hỗ trợ chính thức.
Khi người thân đăng chuyện nhà mà mình thấy chưa ổn
Đôi khi người đăng không phải bạn mà là chị gái, mẹ, hay vợ, chồng của bạn. Nếu bài đó kể chuyện của người khác trong nhà, nói chuyện riêng, đừng bình luận dưới bài. Câu mở đầu nên nhận cảm xúc của họ trước: "Em biết chị đang mệt chuyện của bố. Nhưng bố mà đọc thấy ảnh mình ở viện chắc bố ngại, chị để bạn bè thân xem thôi được không?"
Với bố mẹ lớn tuổi mới dùng mạng, hay đăng chuyện con cháu kèm chi tiết, con cháu có thể giúp chỉnh chế độ người xem thay vì bắt xoá. Họ đăng vì tự hào và thương, nên lời nhắc cần giữ niềm vui đó: "Mẹ ơi, ảnh cháu đẹp lắm, con chỉnh giúp mẹ để chỉ người nhà xem nhé."
Nếu bài viết nói xấu chính bạn, như bài kể về mâu thuẫn vợ chồng, đừng đáp lại bằng một bài khác. Nói chuyện trực tiếp, nhờ người lớn trong nhà nếu cần. Một cuộc khẩu chiến công khai giữa người trong nhà thì cả hai bên đều mất.
Khi chính mình đã kể quá đà
Nhận ra mình đã kể chuyện người thân khi họ không muốn, gỡ bài hoặc chỉnh phạm vi xem về riêng tư ngay. Rồi nói thẳng với người đó: "Anh xin lỗi vì đăng chuyện hôm đó lúc đang bực. Anh gỡ rồi. Lần sau có gì anh nói với em trước."
Không cần đăng bài xin lỗi công khai trừ khi người kia muốn. Đăng thêm bài chỉ làm nhiều người tò mò quay lại tìm bài cũ. Nếu đã có họ hàng, đồng nghiệp bình luận hỏi han dưới bài, có thể trả lời riêng từng người một câu ngắn rằng mọi chuyện đã ổn, không nhắc lại chi tiết.
Nếu bài đã bị người khác chụp màn hình và lan đi, nhắn những người bạn biết là đã chia sẻ nhờ gỡ. Với con cái đã đủ lớn, có thể ngồi nói thẳng: "Hồi đó mẹ đăng ảnh con mà không hỏi, mẹ gỡ rồi, con thấy ảnh nào không thích cứ bảo mẹ." Một lời như vậy dạy con về quyền riêng tư tốt hơn mọi bài giảng.
Nguyên lý pháp lý: người thân vẫn là một người riêng
Trong gia đình, người ta hay nghĩ chuyện của nhau là chuyện chung. Về nguyên lý pháp luật, mỗi người, kể cả vợ chồng, cha mẹ, con cái, đều có quyền riêng đối với hình ảnh, đời tư, bí mật gia đình và thông tin sức khoẻ của mình. Với trẻ em, cha mẹ quyết thay nhưng phải vì lợi ích của trẻ, và trẻ lớn hơn cần được hỏi ý kiến. Công khai chuyện riêng của người khác làm họ tổn hại về danh dự, uy tín có thể bị xử lý theo quy định hiện hành; mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định, tra cổng thông tin chính thức hoặc hỏi luật sư khi cần.
Phần lớn gia đình sẽ không bao giờ đưa nhau ra pháp luật vì một bài đăng. Nhưng nguyên lý đó cho thấy một điều đơn giản: người thân của bạn là một con người trọn vẹn, có quyền như mọi người lạ, và bài đăng về họ nên được đối xử cẩn thận ít nhất như bài đăng về một người lạ.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ảnh cả nhà dịp Tết có cần hỏi từng người không?
Không cần hỏi từng người với ảnh vui chung, nhưng nên cho mọi người xem trước và bỏ ảnh ai đó nhắm mắt, ăn dở hay không muốn lên. Một câu "ảnh này đăng được không cả nhà" là đủ.
Đăng chuyện mẹ ốm để mọi người cầu chúc có sai không?
Không sai nếu mẹ đồng ý. Nếu chưa hỏi được, kể cảm xúc của mình mà không nêu bệnh, không đăng ảnh giường bệnh. Người thương vẫn sẽ nhắn hỏi thăm riêng.
Con mười hai tuổi không muốn bố mẹ đăng ảnh mình thì sao?
Nên tôn trọng. Ở tuổi đó, con bắt đầu có ý thức về hình ảnh của mình trước bạn bè. Hỏi con ảnh nào được đăng, và gỡ ảnh cũ nếu con đề nghị.
Viết về chuyện ly hôn của mình có cần hỏi người cũ không?
Chuyện ly hôn là của cả hai người. Kể cảm xúc và bài học của mình thì được; kể lỗi, chuyện riêng, tiền bạc của người kia thì không nên, nhất là khi có con chung.
Đăng chuyện nhà trong nhóm kín có an toàn hơn không?
An toàn hơn trang công khai nhưng không kín tuyệt đối. Thành viên nhóm có thể chụp màn hình. Chỉ kể những gì bạn chấp nhận được nếu nó lọt ra ngoài.
Họ hàng hỏi chuyện nhà trong phần bình luận thì trả lời thế nào?
Trả lời ngắn và mời nói chuyện riêng: "Dạ nhà cháu ổn rồi ạ, cháu nhắn riêng cô sau nhé." Không cần kể thêm chi tiết dưới bài, vì càng kể càng nhiều người hỏi tiếp.