Dưới ảnh, clip con nhà người khác, chuẩn mực là khen điều bé làm hoặc khoảnh khắc đẹp, không nhận xét cân nặng, chiều cao, da, răng; không so sánh với con mình hay con nhà khác; không hỏi những câu về phát triển như "sao giờ chưa biết nói" hay "sao bé lùn thế". Lo lắng thật về đứa trẻ thì nói riêng với cha mẹ, khi được hỏi.
Tình huống: một người chị họ đăng clip con gái hai tuổi hát bài đầu tiên. Bên dưới, có người khen, có người viết "con nhà mình hai tuổi đọc được bảng chữ cái rồi", có người hỏi "sao bé nói ngọng thế, cho đi khám chưa", có người bàn "đen thế, cho bé ra nắng ít thôi". Cha mẹ đăng ảnh con vì vui và tự hào. Họ không đăng để con được chấm điểm, và những câu so sánh vô tình làm họ lo lắng cả tuần.
Vì sao bình luận về trẻ cần cẩn thận hơn bình luận về người lớn
Đứa trẻ không tự chọn xuất hiện. Người lớn đăng ảnh mình và chấp nhận phần nào sự nhận xét. Đứa trẻ thì không. Vài năm nữa bé biết đọc, có khi đọc được chính những câu người lớn viết về mình hồi nhỏ.
Trẻ phát triển rất khác nhau. Biết nói, biết đi, cao lớn mỗi bé một nhịp. So sánh "con mình hai tuổi đã…" không phản ánh gì về đứa trẻ kia, nhưng làm cha mẹ lo, và lo lắng đó đôi khi đẩy họ thúc ép con không cần thiết.
Có những chuyện cha mẹ đang lặng lẽ xử lý. Một bé chậm nói có thể đang được theo dõi, can thiệp. Một bé nhỏ con có thể có bệnh nền. Câu hỏi công khai bắt cha mẹ giải thích chuyện y tế của con trước người lạ.
Bình luận làm lộ thông tin của trẻ. Những câu như "bé học trường nào thế", "nhà ở khu nào mà đẹp vậy" để lại dấu vết về nơi bé ở, nơi bé học, thứ cha mẹ thường muốn giữ kín vì an toàn của con.
Khen thế nào cho đúng và cho có ích
Câu khen hay nhất là câu cụ thể, khen việc bé làm hoặc khoảnh khắc trong ảnh, không phải khen hay chê cơ thể:
- "Bé hát say sưa quá, nghe vui cả buổi sáng." — khen việc bé làm.
- "Nhìn hai bố con xếp hình mà thấy ấm áp." — khen khoảnh khắc gia đình.
- "Bé tự đi giày được rồi, giỏi quá." — khen sự cố gắng, không so với ai.
- "Chúc mừng sinh nhật con, chúc con lớn khoẻ và vui." — dùng cho dịp đặc biệt.
- Với ảnh trẻ sơ sinh: "Chúc mừng cả nhà, mẹ tròn con vuông là mừng nhất." — tránh "giống bố hay giống mẹ hơn" nếu không biết rõ gia đình.
Những câu khen về cơ thể như "bé trắng xinh", "chân dài thế" nghe vô hại nhưng vẫn dạy rằng giá trị của trẻ nằm ở ngoại hình. Với bé lớn hơn, sáu bảy tuổi trở lên, khen sự cố gắng có ích hơn khen "thông minh", vì nếu bé đọc được, bé học rằng cố gắng là thứ người lớn trân trọng.
Câu hỏi nên giữ lại và lý do
Không ít câu hỏi xuất phát từ quan tâm thật, nhưng đặt ở phần bình luận thì thành áp lực cho cha mẹ:
| Câu hay gặp | Vì sao nên giữ lại | Nếu thật lo thì làm gì |
|---|---|---|
| "Sao bé chưa biết nói?" | Chuyện phát triển, có thể đang được theo dõi | Hỏi thăm riêng, không gợi ý chẩn đoán |
| "Con mình bằng tuổi đã…" | So sánh làm cha mẹ lo vô cớ | Không cần nói |
| "Sao bé gầy / béo thế?" | Bàn cơ thể trẻ trước đám đông | Nếu thân, hỏi riêng chuyện ăn ngủ |
| "Bé học trường nào?" | Lộ nơi bé thường có mặt | Hỏi riêng nếu là người quen thật |
| "Cho bé xem điện thoại nhiều thế" | Phán xét cách nuôi con qua một tấm ảnh | Để cha mẹ tự quyết |
| "Bé có em chưa?" | Chuyện riêng của gia đình | Không hỏi |
Bạn có thể có kiến thức về trẻ em, là giáo viên mầm non hay người làm y tế. Kể cả vậy, phần bình luận không phải chỗ khám. Nếu thấy dấu hiệu đáng lo, nói riêng, nhẹ nhàng, và gợi ý gia đình hỏi người có chuyên môn chứ không tự đưa kết luận.
Bốn câu tự hỏi trước khi bấm gửi dưới ảnh trẻ
Trẻ không tự nói được "đừng viết thế về con". Người lớn đọc ảnh của bé cần tự hỏi thay bé vài câu:
- Nếu mười năm nữa bé đọc câu này, bé có vui không? Câu "con bé mũm mĩm quá" có thể dễ thương lúc này, nhưng với một thiếu niên đang ngại cơ thể mình thì không.
- Câu này có so bé với ai không? Kể cả so tích cực như "giỏi hơn anh nó hồi bé", vì người anh cũng có thể đọc.
- Câu này có làm lộ nơi bé ở, nơi bé học, giờ bé đi về không? Hỏi "trường bên cạnh chợ phải không" là đang công khai chỉ đường cho người lạ.
- Cha mẹ bé có phải giải thích gì sau câu này không? Nếu có, đó là câu nên chuyển sang nhắn riêng hoặc bỏ hẳn.
Bốn câu hỏi đó cũng dùng được khi bạn chia sẻ lại ảnh con của bạn bè: chỉ chia sẻ khi cha mẹ bé đồng ý, và để ở chế độ bạn bè thay vì công khai. Ảnh trẻ em lan càng xa thì càng khó biết ai đang lưu lại, và cha mẹ bé là người duy nhất có quyền quyết định con mình được xuất hiện đến đâu.
Ngoại lệ và tình huống khó
Cha mẹ chủ động hỏi ý kiến. Khi người đăng viết "bé nhà mình hai tuổi chưa nói nhiều, các mẹ có kinh nghiệm gì không", họ đã mời góp ý. Lúc đó chia sẻ kinh nghiệm của mình được, nhưng vẫn giữ giọng "nhà mình thì…" thay vì "phải làm thế này", và khuyên hỏi người có chuyên môn cho chắc.
Ảnh trẻ có nhu cầu đặc biệt. Gia đình có con khuyết tật hay bệnh hiếm đôi khi đăng ảnh để chia sẻ hành trình. Khen như mọi đứa trẻ khác: nụ cười, việc bé làm được. Tránh những câu thương hại như "tội nghiệp bé quá", vì gia đình đăng để thấy con được nhìn như một đứa trẻ, không phải như một nỗi buồn.
Ảnh trẻ trong nhóm đông, ảnh lớp. Chỉ bình luận về con mình hoặc cả nhóm chung. Không khen chê riêng một bé không phải con mình, không gắn thẻ cha mẹ bé khác.
Khi bạn là ông bà, họ hàng. Người lớn trong nhà quen nói "thằng cu đen nhẻm", "con bé lùn như mẹ". Câu đó giữa nhà có thể là đùa thương, nhưng trên mạng ai cũng đọc. Nói trực tiếp với cháu thì được, viết dưới ảnh thì nên đổi sang lời khen.
Khi người khác bình luận làm cha mẹ khó xử
Nếu bạn là người đăng, bạn có quyền xoá hoặc ẩn bình luận làm mình không thoải mái mà không cần giải thích. Muốn trả lời cho êm thì một câu ngắn là đủ: "Bé nhà em vẫn đang theo dõi bình thường ạ, cảm ơn chị quan tâm." rồi thôi, không cần kể thêm.
Nếu bạn là người đứng ngoài, thấy ai đó so sánh hay hỏi khó dưới ảnh con của bạn mình, đừng cãi thay. Viết một lời khen bé để kéo không khí lại, rồi nhắn riêng người bạn: "Đừng để bụng mấy câu kia nhé, bé đáng yêu lắm."
Nếu người viết là người thân của bạn, ví dụ mẹ bạn bình luận so sánh dưới ảnh cháu nhà người khác, nhắn riêng: "Mẹ ơi, mấy câu so sánh bé nhà mình với bé nhà chị ấy, mẹ xoá giúp con nhé, chị ấy đọc chắc buồn." Gặp bình luận lạ hỏi chỗ ở, trường học của bé, hay xin ảnh riêng của trẻ, báo cha mẹ bé và báo cáo với nền tảng.
Nguyên lý về hình ảnh và thông tin của trẻ em
Pháp luật nhìn chung đặt quyền lợi của trẻ em lên trước, và hình ảnh, thông tin đời tư của trẻ được bảo vệ chặt hơn người lớn. Việc đăng, chia sẻ hình ảnh hay thông tin của một đứa trẻ thường cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và với trẻ lớn hơn thì cả ý kiến của chính trẻ. Mức xử lý khi vi phạm do văn bản hiện hành quy định; khi cần, tra cổng thông tin chính thức hoặc hỏi luật sư.
Với người bình luận, nguyên lý này dịch ra rất gọn: không tải ảnh con người khác về đăng lại, không chia sẻ ảnh bé ra ngoài phạm vi cha mẹ đã chọn, không viết công khai những chi tiết giúp người lạ tìm ra bé. Phần lớn chuyện đó không phải vì sợ luật, mà vì đứa trẻ chưa đủ lớn để tự bảo vệ mình, nên người lớn xung quanh phải làm thay.
Khi chính mình lỡ so sánh hay hỏi khó
Lỡ viết "con mình bằng tuổi đã đọc được chữ" hay "sao bé chưa biết đi", khi nhận ra thì xoá bình luận và nhắn riêng: "Chị xin lỗi, câu vừa rồi chị viết vô ý. Bé nhà em đáng yêu lắm, mỗi bé một nhịp mà."
Nếu cha mẹ bé đã trả lời có vẻ buồn hay phải giải thích, xin lỗi ngay dưới câu trả lời của họ, ngắn gọn, rồi xoá câu gốc. Đừng giải thích thêm rằng mình chỉ muốn chia sẻ kinh nghiệm, vì lúc này điều cha mẹ cần là thấy câu hỏi khó đã được rút lại.
Với chính con mình, khi đăng ảnh cũng tránh tự so con với con nhà khác, như "bé nhà mình biết đi sớm nhất nhóm". Câu tự hào đó vô tình đặt áp lực lên những gia đình đang chờ con biết đi. Kể niềm vui của con mình mà không cần một đứa trẻ khác làm nền là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Khen "bé trắng xinh quá" có gì không ổn?
Không phải câu xấu, nhưng nó đặt giá trị của bé ở màu da và vẻ ngoài. Khen nụ cười, việc bé làm hay khoảnh khắc trong ảnh ấm hơn và không vô tình chê bé khác.
Thấy bé có dấu hiệu chậm phát triển thì có nên nói với cha mẹ không?
Nếu thân thiết, có thể hỏi riêng nhẹ nhàng, kể kinh nghiệm của mình và gợi ý hỏi người có chuyên môn. Không nói dưới ảnh, không tự đưa ra chẩn đoán.
Có nên bình luận dưới ảnh con của người không quen?
Một lời khen ngắn hoặc thả tim là đủ. Không hỏi thông tin về bé, không xin thêm ảnh, không so sánh, vì cha mẹ bé không biết bạn là ai và dễ thấy bất an.
Hỏi "bé giống bố hay giống mẹ" có ổn không?
Thường là ổn với người quen. Nhưng nếu không biết rõ hoàn cảnh, như con nuôi hay gia đình đơn thân, câu đó có thể làm khó xử, nên tránh với người không thân.
Ông bà trong nhà hay chê cháu dưới ảnh thì con cháu nói thế nào?
Nhắn riêng, nhẹ nhàng, nhận rằng ông bà nói vì thương, rồi nhờ đổi sang câu khen. Đừng góp ý công khai dưới ảnh vì người lớn dễ tự ái.
Bình luận gắn thẻ bạn vào xem ảnh con người khác có nên không?
Không nên nếu đó là ảnh con của người khác, vì làm ảnh trẻ lan ra ngoài nhóm cha mẹ định chia sẻ. Muốn giới thiệu thì kể với bạn mình bằng lời.