Lỡ va, giẫm chân hay làm bẩn người lạ thì dừng lại, quay về phía người đó, nói "xin lỗi" đủ to để họ nghe, hỏi họ có sao không, và sửa phần mình làm nếu sửa được. Một lời xin lỗi đủ không cần dài, nhưng cần đúng người, đúng lúc và không kèm chữ "nhưng".
Tình huống xảy ra hằng ngày: xe buýt phanh gấp, mình giẫm lên chân người bên cạnh; vội ra khỏi thang máy, vai va vào một bác lớn tuổi; ngồi quán, tay quờ làm đổ ly trà lên áo người bàn bên. Người lạ không biết mình là ai, không biết mình vô tình hay cố ý. Họ chỉ có vài giây để đọc thái độ của mình. Một câu xin lỗi rõ ràng làm cú va chạm dừng ở đó; im lặng bước đi dễ biến một chuyện nhỏ thành một trận cãi.
Vì sao một câu xin lỗi với người lạ đáng giá
Với người quen, lỡ va một cái thì người ta biết mình không cố ý. Với người lạ thì không. Câu xin lỗi là cách duy nhất để báo cho họ biết: đó là tai nạn, mình biết mình làm họ đau hoặc phiền, và mình không coi nhẹ chuyện đó. Không có câu đó, người bị va tự điền vào chỗ trống, và họ thường điền theo hướng xấu: cho là mình hống hách, coi thường người khác, hoặc cố tình chen. Một chữ xin lỗi là đủ để xoá hết những suy đoán ấy.
Lý do thứ hai là an toàn. Một cú va với người trẻ chỉ là đau một chút, nhưng với người lớn tuổi, người đang mang thai, người đi nạng có thể là một cú ngã. Dừng lại xin lỗi cũng là dừng lại để nhìn xem người ta có đứng vững không, có cần đỡ không.
Lý do thứ ba là nhịp chung của nơi đông người. Trên xe buýt, trong hàng chờ, quán ăn chật, va chạm nhỏ xảy ra liên tục. Nơi nào ai cũng xin lỗi nhanh thì người ta chen nhau mà vẫn dễ chịu; nơi nào ai cũng im lặng thì mỗi cú chạm đều có thể thành căng thẳng.
Với cha mẹ đi cùng con, đây còn là bài học sống động nhất. Con thấy bố mẹ dừng lại xin lỗi một người lạ, hỏi han, nhặt đồ giúp, thì con hiểu xin lỗi không phải là thua, mà là cách người lớn cư xử khi lỡ làm người khác đau.
Một lời xin lỗi đủ gồm những gì
Năm việc nhỏ, làm trong vài giây:
- Dừng lại. Không vừa xin lỗi vừa bước tiếp, không nói vọng lại sau lưng.
- Quay về phía người đó, nhìn họ, nói đủ to: "Em xin lỗi chị." Với người lớn tuổi thì "Cháu xin lỗi bác."
- Hỏi một câu: "Bác có sao không ạ?" Nhìn xem họ có đứng vững, có rơi đồ không.
- Sửa phần mình làm nếu sửa được: nhặt đồ rơi, đưa khăn giấy, gọi nhân viên lau bàn, đỡ người dậy nếu họ muốn.
- Không thêm "nhưng": không nói "xin lỗi nhưng xe phanh gấp quá", "xin lỗi nhưng chị đứng sát quá". Lý do có thể đúng, nhưng nói ra lúc đó làm lời xin lỗi mất hết giá trị.
Ở chỗ quá đông như tàu điện giờ cao điểm, không thể dừng lâu, thì một câu "xin lỗi" ngắn và cái gật đầu là đủ. Người xung quanh hiểu.
Giọng xin lỗi cũng quan trọng như lời. Nói nhỏ quá, lí nhí trong miệng, người kia không nghe được thì coi như chưa nói. Nói to, cụt lủn, kèm cái nhìn khó chịu thì nghe như đang trách người ta. Giọng bình thường, rõ chữ, nhìn vào người đó một giây là vừa.
Khi chuyện lớn hơn một cú chạm
Làm đổ nước, đồ ăn lên quần áo người khác. Xin lỗi, đưa khăn, gọi nhân viên. Nếu vết bẩn rõ, đề nghị đền tiền giặt: "Em xin lỗi, để em gửi chị tiền giặt áo nhé." Người ta có thể từ chối, nhưng mình nên mở lời.
Làm rơi, làm hỏng đồ của người khác. Nhặt lên, đưa tận tay, hỏi có hỏng gì không. Hỏng thật thì bàn chuyện đền ngay tại chỗ, để lại cách liên lạc nếu cần kiểm tra thêm.
Va vào người lớn tuổi, người mang thai, người đi nạng. Đứng lại lâu hơn, hỏi kỹ hơn, đỡ nếu họ đồng ý. Nếu họ ngã, đừng vội kéo dậy; hỏi họ có đau ở đâu không, nhờ người xung quanh và gọi 115 nếu có dấu hiệu chấn thương.
Va vào gậy dò đường của người khiếm thị. Xin lỗi bằng lời, vì họ không thấy nét mặt mình. Hỏi họ có cần giúp định hướng lại không, và chỉ chạm vào họ khi được đồng ý.
Trẻ con của mình va vào người khác. Cha mẹ xin lỗi trước, sau đó mới nhắc con nói theo. Đừng bắt con xin lỗi trong khi mình đứng im.
Người kia đang bực, nói lại vài câu khó nghe. Đừng đáp trả. Nhắc lại lời xin lỗi một lần nữa, hỏi có cần mình làm gì thêm không, rồi để người ta yên. Cơn bực của người vừa bị đau thường qua nhanh hơn mình nghĩ, miễn là không ai đổ thêm dầu.
Xin lỗi ở từng nơi: mỗi chỗ một chút khác
Trên xe buýt, tàu điện. Xe rung lắc nên va chạm là chuyện thường. Xin lỗi ngắn, rồi tự chỉnh chỗ đứng: bám tay vịn chắc hơn, kéo ba lô ra trước, đứng dạng chân vững hơn để không va lần nữa vào cùng người đó.
Trong thang máy, hành lang hẹp. Không gian kín nên một cú va cảm thấy gần hơn. Xin lỗi rồi lùi lại nửa bước cho người kia có khoảng trống. Đừng tiếp tục chen sát như chưa có gì.
Trong hàng chờ, quầy thanh toán. Nếu va vì muốn lách lên, xin lỗi xong thì quay về đúng chỗ của mình trong hàng. Lời xin lỗi đi kèm việc vẫn chen là lời xin lỗi không ai tin.
Ở quán ăn, quán cà phê chật. Va bàn bên làm sóng nước, rơi đũa thì xin lỗi, nhặt giúp hoặc gọi nhân viên mang đôi khác. Kéo ghế ra vào nhẹ tay để không va thêm lưng người ngồi sau.
Trên vỉa hè, lối đi bộ. Đang nhìn điện thoại mà va vào người đi ngược chiều thì xin lỗi rồi cất điện thoại đi. Chuyện va lần hai mới làm người ta bực thật.
Khi người lạ va vào mình mà không xin lỗi
Phần lớn trường hợp, người ta không xin lỗi vì không biết mình vừa va, đang vội, đang nghe điện thoại, hoặc ngại. Một cú chạm không đau, không hỏng gì thì cho qua là cách nhẹ nhất cho cả hai.
Nếu bị giẫm đau hay bị làm đổ đồ, nói một câu bình thường, không mỉa: "Anh ơi, anh vừa giẫm vào chân em." Hầu hết người nghe sẽ xin lỗi ngay. Nếu người kia vẫn bỏ đi, thôi, đừng đuổi theo đòi một lời xin lỗi; chuyện đó không đáng để mình mất thêm thời gian. Mình không cần một lời xin lỗi để biết là mình không có lỗi.
Khi có thiệt hại thật như ngã, vỡ đồ, hỏng điện thoại, thì nhờ người có trách nhiệm ở đó: tài xế, nhân viên, bảo vệ. Không quay clip người ta rồi đăng lên mạng; một lời xin lỗi bị ép ra trên mạng chẳng có giá trị gì, mà người bị đăng có khi còn chưa biết chuyện.
Khi chính mình đã lỡ không xin lỗi kịp
Có lúc va xong mới nhận ra, người kia đã đi được vài bước. Nếu còn gần, bước tới nói: "Chị ơi, lúc nãy em va vào chị, em xin lỗi nhé." Lời xin lỗi muộn vài giây vẫn tốt hơn không có. Người nghe thường ngạc nhiên rồi cười, vì ít ai quay lại xin lỗi cho một cú va nhỏ.
Nếu đã lỡ buông một câu khó nghe lúc bực, ví dụ bị chen trên xe rồi gắt lại, thì cũng xin lỗi được: "Lúc nãy em nói hơi gắt, em xin lỗi." Nhận phần sai của mình không có nghĩa là người kia đúng hết, chỉ là mình không muốn mang câu nói đó theo cả ngày.
Nếu không còn cơ hội gặp lại, thì để dành cho lần sau: chậm lại một chút ở chỗ đông, đeo ba lô ra trước, cầm ly nước cẩn thận ở quán chật. Ít va hơn thì ít phải xin lỗi hơn.
Có người ngại nói lời xin lỗi với người lạ vì thấy mình "mất mặt" trước đám đông. Thật ra người xung quanh nhìn người biết xin lỗi bằng con mắt khác hẳn: đó là người đáng tin để đứng cạnh, ngồi chung bàn. Câu xin lỗi rõ ràng không làm ai nhỏ đi.
Nếu đã lỡ đi mà nhớ ra có làm hỏng đồ người ta, ví dụ làm rơi điện thoại của người bên cạnh ở quán, thì quay lại quán hỏi nhân viên, để lại cách liên lạc nhờ chuyển lời. Có khi người kia vẫn còn ngồi đó.
Xin lỗi đủ và xin lỗi thiếu
Vài cách nói thường gặp, so sánh cho dễ nhớ:
| Lời xin lỗi đủ | Lời xin lỗi thiếu | Vì sao |
|---|---|---|
| Dừng lại, nhìn người đó, nói rõ | Nói vọng lại khi đã đi qua | Người kia không chắc mình có thật lòng |
| "Em xin lỗi, chị có sao không?" | "Xin lỗi nhưng xe phanh gấp" | Chữ "nhưng" biến xin lỗi thành bào chữa |
| Đưa khăn, nhặt đồ, đề nghị đền giặt | Chỉ nói rồi thôi khi đã làm bẩn đồ | Sửa được phần nào thì sửa phần đó |
| Hỏi trước khi đỡ, chạm vào người khác | Kéo người ngã dậy ngay | Kéo vội có thể làm chấn thương nặng thêm |
| Cha mẹ xin lỗi trước, con nói theo | Đẩy con ra xin lỗi một mình | Con học bằng cách nhìn người lớn làm |
Nếu va chạm gây thương tích hay hỏng hóc đáng kể, về nguyên lý người gây ra thiệt hại có trách nhiệm bồi thường; mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định. Còn với phần lớn va chạm nhỏ hằng ngày, một lời xin lỗi đủ đã khép chuyện lại.
Câu hỏi thường gặp
Xin lỗi người lạ thì nên xưng hô thế nào?
Dựa theo tuổi ước chừng: anh, chị, cô, chú, bác, xưng em hoặc cháu. Không chắc thì gọi anh, chị là an toàn. Quan trọng là nói rõ và nhìn về phía người đó.
Chỗ quá đông như tàu điện giờ cao điểm thì có cần dừng lại xin lỗi không?
Không cần dừng lâu, vì đứng lại giữa dòng người còn làm vướng thêm. Một câu xin lỗi ngắn và cái gật đầu là đủ. Nếu người kia có vẻ đau hay rơi đồ thì mới dừng hỏi thêm.
Làm đổ nước lên áo người khác có nên đề nghị đền không?
Nên mở lời đề nghị đền tiền giặt hoặc giúp lau ngay. Người ta có thể từ chối, nhưng mở lời cho thấy mình nhận trách nhiệm chứ không chỉ nói cho xong.
Người lạ va vào mình mà không xin lỗi thì có nên nhắc không?
Va nhẹ không sao thì cho qua. Bị đau hay hỏng đồ thì nói một câu bình thường để người kia biết. Họ vẫn bỏ đi thì thôi, không đuổi theo.
Vì sao không nên nói "xin lỗi nhưng…"?
Vì phần sau chữ "nhưng" nghe như đổ lỗi cho người kia hoặc hoàn cảnh. Lý do có thật thì để sau, khi người kia đã nghe xong lời xin lỗi.
Con mình va vào người khác thì ai xin lỗi trước?
Cha mẹ xin lỗi trước, rồi mới nhắc con nói theo. Trẻ học cách xin lỗi bằng cách nhìn người lớn làm, không phải bằng việc bị đẩy ra một mình.