SongDung.comSống Đúng
Trên xe buýt, tàu điện và xe khách

Ghế ưu tiên trên xe buýt, tàu điện: ai được ngồi và ngồi tạm lúc vắng có sao không

Ghế ưu tiên dành cho người già, người khuyết tật, bà bầu, người bế con nhỏ. Xe vắng ngồi tạm được, nhưng chọn chỗ dễ đứng dậy và đứng lên trước khi được nhờ.

A young woman seen from behind standing up from a priority seat near the door of a quiet metro car, an older man stepping in, bright overcast light

Ghế ưu tiên dành cho người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai, người bế con nhỏ và người đang đau ốm hay chấn thương. Lúc xe vắng, người khác ngồi tạm không sai, miễn là chọn chỗ có thể đứng dậy ngay và tự đứng lên khi thấy người cần ngồi bước lên, không đợi ai nhắc.

Chuyện ghế ưu tiên hay gây ngượng vì nó rơi vào vùng xám: một sinh viên ngồi ghế ưu tiên lúc xe vắng, ba trạm sau có bác lớn tuổi lên, nhưng sinh viên đang ngủ gật. Một người trẻ trông khoẻ ngồi ghế ưu tiên, bị cả xe nhìn, mà không ai biết người đó vừa mổ ruột thừa tuần trước. Bài này nói rõ ghế đó sinh ra để làm gì, khi nào ngồi tạm được, và cách nói khi bạn cần ghế hoặc thấy người khác cần ghế.

Vì sao phải có ghế riêng thay vì trông vào lòng tốt

Người cần ngồi nhất trên xe thường là người khó xin ngồi nhất. Người lớn tuổi ngại làm phiền, người mang thai tháng đầu chưa lộ bụng, người có bệnh tim hay đau khớp không muốn nói bệnh của mình trước người lạ. Nếu chỗ ngồi chỉ phụ thuộc vào việc ai đó tình cờ để ý và đứng dậy, những người này sẽ phải đứng rất nhiều chuyến.

Ghế ưu tiên giải quyết chuyện đó bằng vị trí: thường gần cửa để lên xuống ít bước, gần tay vịn để đứng dậy dễ, có khi rộng hơn để kê chân hay đặt nạng. Một người đứng không vững mà phải đi tới cuối xe tìm ghế trống thì rủi ro ngã cao hơn hẳn. Ghế đặt đúng chỗ giảm được rủi ro đó cho cả họ lẫn người xung quanh.

Lý do thứ ba là để không ai phải xin. Khi có quy ước rõ ghế này dành cho ai, người cần ngồi chỉ việc đi tới, và người đang ngồi tạm chỉ việc đứng dậy, không cần thương lượng, không cần trình bày bệnh tật. Chuẩn mực tốt là chuẩn mực giúp người yếu thế không phải giải thích.

Ai được ngồi, kể cả những người trông không giống người cần ghế

Người cao tuổi. Không có ranh giới tuổi chính xác mà ai cũng đồng ý; nếu bạn băn khoăn người này đã đủ già chưa, cứ mời, người khoẻ sẽ từ chối nhẹ nhàng.

Phụ nữ mang thai, kể cả khi chưa lộ bụng. Ba tháng đầu thường là lúc dễ mệt, chóng mặt và buồn nôn nhất, nhưng người ngoài không nhìn ra. Nếu ai đó nói "Em đang có bầu, cho em ngồi nhờ được không", đừng nhìn bụng để kiểm tra; cứ đứng dậy.

Người bế con nhỏ hoặc dắt trẻ đứng chưa vững. Một tay bế con thì chỉ còn một tay để bám, xe phanh là cả hai mẹ con dễ ngã.

Người khuyết tật nhìn thấy được và không nhìn thấy được. Người đi nạng, chống gậy, người khiếm thị dễ nhận ra. Nhưng người bị đau lưng mạn tính, người vừa phẫu thuật, người có bệnh về thăng bằng hay khớp gối thì trông hoàn toàn bình thường. Thấy một người trẻ ngồi ghế ưu tiên, đừng vội cho là họ chiếm chỗ.

Người đang đau ốm hoặc mệt rõ rệt. Người vừa đi khám về, người đang sốt, người mặt tái đi vì say xe đều có lý do chính đáng để ngồi ghế đó trong chuyến này.

Ngồi tạm ghế ưu tiên lúc xe vắng: làm sao cho đúng

Ngồi tạm không sai. Cái sai là ngồi tạm như ghế của riêng mình. Mấy việc nhỏ sau đây giữ cho chiếc ghế vẫn làm đúng việc của nó:

  1. Chỉ ngồi khi xe còn ghế thường trống ít. Nếu còn nhiều ghế thường, chọn ghế thường trước; ghế ưu tiên để trống cũng không lãng phí gì.
  2. Ngồi ở mép ghế phía lối đi, đồ đạc để trên đùi. Không đặt túi lên ghế bên cạnh, không gác chân, để có thể đứng dậy trong một nhịp.
  3. Ngẩng lên mỗi lần xe dừng trạm. Đây là việc quan trọng nhất. Đeo tai nghe hay đọc điện thoại đều được, nhưng mỗi trạm liếc lên cửa một lần.
  4. Thấy người cần ghế bước lên là đứng dậy trước khi họ đi tới. Nói "Mời bác ngồi ạ" rồi bước ra lối đi, chừa đường cho họ vào.
  5. Không ngủ ở ghế ưu tiên. Mệt quá muốn chợp mắt thì chuyển sang ghế thường; ngủ ở ghế ưu tiên nghĩa là bạn không thể làm bước thứ ba.
  6. Đứng dậy rồi thì đứng ra chỗ khác. Đứng ngay trước mặt người vừa ngồi khiến họ áy náy và thấy như đang bị trông chừng.

Nếu bạn là người cần ghế mà ghế đang có người ngồi tạm, bạn hoàn toàn có thể xin: "Cháu cho bác ngồi nhờ được không, chân bác hơi yếu". Xin không có gì đáng ngượng.

Tình huống khó: khi chính mình cần ngồi mà trông vẫn khoẻ

Người khuyết tật không nhìn thấy, người mang thai sớm, người vừa ốm dậy thường bị nhìn với ánh mắt nghi ngờ khi ngồi ghế ưu tiên. Bạn không có nghĩa vụ giải thích với cả xe. Nếu có người lớn tuổi lên và nhìn về phía bạn, chỉ cần nói ngắn "Cháu xin lỗi, cháu đang đau chân, bác ngồi ghế kia được không ạ" và chỉ ghế còn trống nếu có.

Nếu không còn ghế nào và người kia rõ ràng yếu hơn mình, việc nhường hay không là do bạn tự lượng sức. Bạn có thể nhờ người ngồi ghế thường: "Anh ơi, anh nhường bác này giúp em được không, em đang không đứng được". Đây là câu xin hoàn toàn chính đáng.

Có những tình huống khác cũng vênh: hai người đều cần ngồi mà chỉ còn một ghế, như một bà bầu và một cụ già. Thường người trẻ hơn sẽ nhường, nhưng không có luật cứng; hỏi nhau một câu "Cô ngồi đi, cháu đứng được" hay "Em ngồi đi, cô xuống ngay trạm tới" là đủ để hai người tự xếp.

Vào ngày xe quá đông, ghế ưu tiên càng nên để đúng người. Khi bạn đã đứng dậy, đừng để người khác trẻ khoẻ hơn vào ngồi chen; cứ nói nhẹ "Ghế này em để cho bác kia ạ" và chỉ tay về phía người cần.

Khi người khác ngồi ghế ưu tiên mà không nhường

Trước khi nhắc ai, hãy nhớ bạn không biết sức khoẻ của họ. Cách an toàn nhất là không nhắc người đang ngồi, mà mời người cần ghế tới chỗ khác: tự bạn đứng dậy nếu đang ngồi ghế thường, hoặc hỏi cả khu ghế "Có ai cho bác này ngồi nhờ được không ạ?". Thường sẽ có người đứng dậy ngay.

Nếu người ngồi ghế ưu tiên đang ngủ hay đeo tai nghe và không biết có người cần ghế, chạm nhẹ vào vai và nói "Anh ơi, có bác lớn tuổi cần ngồi". Câu này chỉ báo tin, không buộc tội; người khoẻ sẽ đứng dậy, người không khoẻ sẽ có dịp nói lý do.

Không nên nói to cho cả xe nghe, không nên kiểu "Ghế ưu tiên mà ngồi không biết ngượng à", và tuyệt đối không chụp ảnh người đang ngồi để đăng lên mạng. Người bị chụp có thể là người bệnh thật, và tấm ảnh đó sẽ đi theo họ lâu hơn rất nhiều so với một chuyến xe.

Nếu không ai đứng dậy và người cần ghế có vẻ không đứng vững, báo phụ xe hoặc tài xế: "Anh ơi, có bác này cần chỗ ngồi". Trên tàu điện, nhân viên trên tàu hoặc ở ga cũng có thể sắp xếp. Họ có tư cách nhắc mà không ai thấy bị xúc phạm.

Ngồi tạm và chiếm chỗ: khác nhau ở đâu

Cùng một chiếc ghế, cùng một người ngồi, nhưng hai cách ngồi dưới đây tạo ra hai cảm giác hoàn toàn khác cho người xung quanh:

Ngồi tạm đúng cáchNgồi kiểu chiếm chỗVì sao khác
Ngồi mép ngoài, đồ trên đùiNgồi giữa, túi để ghế bênĐứng dậy nhanh hay phải dọn đồ mới đứng được
Liếc lên cửa mỗi trạmNgủ hoặc cắm mặt suốt chuyếnNgười cần ghế có được thấy hay không
Tự đứng lên khi thấy người cầnChờ có người nhắc mới đứngNgười cần ghế có phải xin hay không
Đứng dậy rồi bước ra chỗ khácĐứng ngay trước mặt người ngồiNgười ngồi thấy thoải mái hay thấy bị canh
Xe đông thì không ngồi ghế ưu tiênXe đông vẫn ngồi vì lên trướcLúc đông là lúc người yếu cần ghế nhất

Nếu bạn đang có lý do sức khoẻ để ngồi, cột thứ hai không áp dụng với bạn; bạn chỉ cần ngồi sao cho thoải mái.

Khi chính mình lỡ không để ý

Rất hay xảy ra: bạn mải đọc điện thoại, ngẩng lên thì thấy một chị bầu đứng ngay cạnh đã hai trạm. Đứng dậy ngay và nói "Em xin lỗi, em không để ý, chị ngồi đi". Không cần xin lỗi lần thứ hai; hành động đứng dậy đã là lời xin lỗi.

Nếu ai đó nhắc bạn, dù giọng hơi gắt, cách tốt nhất vẫn là đứng dậy rồi mới giải thích nếu cần. Nếu bạn có lý do sức khoẻ, nói ngắn "Em đang đau lưng, em xin phép ngồi" và không cần tranh luận thêm; phần lớn mọi người sẽ hiểu khi nghe một lý do bình thản.

Với người cao tuổi từ chối khi được mời, đừng nài. Một số người thấy được mời ngồi là bị coi là già. Câu nói nhẹ hơn là "Bác ngồi tạm đi ạ, cháu cũng sắp xuống", và nếu họ vẫn lắc đầu thì để ghế trống ngay cạnh họ, để họ tự ngồi khi mỏi chân.

Về pháp lý, nhiều quy định về vận tải hành khách công cộng có nói tới chỗ ưu tiên cho người khuyết tật, người cao tuổi, phụ nữ có thai; mức độ ràng buộc và cách xử lý do văn bản hiện hành quy định, bạn tra trên cổng thông tin chính thức. Trong đời thường, ghế ưu tiên chủ yếu được giữ bằng thói quen của hành khách hơn là bằng chế tài.

Câu hỏi thường gặp

Xe vắng hoàn toàn thì ngồi ghế ưu tiên có bị coi là sai không?

Không sai. Ghế để trống không giúp ai cả. Chỉ cần bạn ngồi ở mép ghế, đồ để trên đùi và ngẩng lên mỗi lần xe dừng trạm để đứng dậy kịp khi có người cần ghế lên xe.

Người trẻ trông khoẻ ngồi ghế ưu tiên có nên bị nhắc không?

Không nên nhắc thẳng vì bạn không biết sức khoẻ của họ. Nếu có người cần ghế đứng cạnh, chỉ báo tin nhẹ "có bác cần ngồi" hoặc hỏi cả khu ghế ai nhường được; đừng buộc tội.

Mang thai tháng đầu chưa lộ bụng có nên xin ngồi ghế ưu tiên không?

Nên, nếu bạn thấy mệt. Bạn cứ nói ngắn "em đang có bầu, cho em ngồi nhờ được không". Bạn không cần chứng minh, và người đang ngồi tạm cũng không nên hỏi thêm.

Mời người lớn tuổi ngồi mà họ từ chối thì sao?

Đừng nài nhiều lần. Có người thấy được mời là bị coi là già. Nói một câu "bác ngồi tạm đi ạ, cháu sắp xuống", nếu họ vẫn từ chối thì để ghế trống cạnh họ để họ tự ngồi khi mỏi.

Ghế ưu tiên đã đủ người mà vẫn có người cần ngồi thì làm sao?

Lúc đó ghế thường cũng là ghế ưu tiên. Người đang ngồi ghế thường mà khoẻ nên đứng dậy. Nếu không ai để ý, hỏi to vừa đủ "có ai cho bác này ngồi nhờ được không ạ" hoặc nhờ phụ xe.

Có nên chụp ảnh người không nhường ghế để nhắc trên mạng không?

Không nên. Người bị chụp có thể đang bệnh mà không ai biết, và tấm ảnh gây tổn thương lâu hơn nhiều so với việc đứng một chuyến xe. Muốn giúp người cần ghế thì nhờ phụ xe hoặc tài xế ngay lúc đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138