Ở chợ địa phương, mặc cả cho phải phép là hỏi giá trước khi cầm hàng, trả một mức hợp lý bằng giọng vui vẻ, và khi người bán đã đồng ý mức mình đưa ra thì mua. Muốn chụp ảnh người bán, sạp hàng thì hỏi một câu trước, nhận lời từ chối không giận, và nếu đã chụp nhiều thì mua ủng hộ một món. Chợ là chỗ người ta kiếm sống, khách du lịch là người đến thăm.
Tình huống: buổi sáng ở một khu chợ quê gần điểm du lịch. Một nhóm khách vào sạp trái cây, cầm lên đặt xuống từng quả, hỏi giá năm loại rồi trả bằng nửa giá, người bán gật thì cả nhóm lại bỏ đi. Đi tiếp, họ đứng giữa lối đi hẹp, giơ điện thoại sát mặt cụ bà bán rau để chụp, rồi quay video người đàn ông đang làm cá. Người đi chợ phía sau phải chen qua với giỏ hàng. Mấy người trong nhóm thật lòng thích không khí chợ quê; họ chỉ chưa nghĩ rằng chỗ họ đang "tham quan" là chỗ làm việc của người khác.
Vì sao chợ cần một kiểu ứng xử riêng
Chợ địa phương là chỗ làm ăn hằng ngày, không phải sân khấu. Người bán dậy từ ba, bốn giờ sáng, mỗi buổi chợ chỉ có vài giờ bán đông. Mỗi lần mình hỏi giá, cầm lên, mặc cả rồi đi, là vài phút họ không bán được cho người khác. Chuyện đó lặp lại với hàng chục nhóm khách mỗi buổi thì thành chuyện lớn với một sạp nhỏ.
Mặc cả ở nhiều chợ là thói quen bình thường, cả hai bên đều hiểu. Nhưng trả quá thấp kiểu thử xem, hay mặc cả xong không mua, làm người bán thấy mình bị coi thường. Lời chênh vài nghìn với mình là nhỏ; với người bán rau, có khi là lãi cả mớ rau.
Về ảnh, người bán ở chợ là người thật đang làm việc, không phải "cảnh đẹp". Có người không muốn bị chụp vì ngại quần áo lao động, vì không muốn ảnh mình lên mạng, vì gia đình. Họ ít khi nói ra, và chỉ quay mặt đi. Giơ máy sát mặt không hỏi là lấy đi sự riêng tư của người ta, ngay tại chỗ làm của họ.
Cuối cùng là lối đi: chợ quê thường hẹp, sàn ướt, người mang hàng gánh, đẩy xe. Đứng chặn lối chụp ảnh, dừng xe máy giữa chợ là cản người đang làm việc và dễ gây trượt ngã.
Mặc cả cho phải phép: từng bước
Ở những chợ có thói quen mặc cả, làm theo thứ tự sau thì vui cả hai bên:
- Nhìn trước, cầm sau. Hỏi giá khi chưa cầm hàng lên; với đồ ăn, trái cây thì hỏi người bán chọn giúp, không nắn bóp từng quả.
- Biết khoảng giá trước. Hỏi giá hai ba sạp, hỏi người ở chỗ mình ở về giá phổ biến. Biết khoảng giá thì trả hợp lý, không trả "thử" xuống quá sâu.
- Trả một mức, nói vui vẻ. "Cô bớt cho cháu chút được không, cháu lấy hai cân." Mua nhiều thì xin bớt là cách dễ nghe nhất.
- Người bán đã đồng ý mức mình đưa thì mua. Đó là lời hứa ngầm của cuộc mặc cả. Không mặc cả cho vui rồi đi.
- Người bán không bớt thì cảm ơn rồi đi. "Dạ thôi cháu xem thêm, cháu cảm ơn cô." Không chê hàng, không nói "chỗ kia rẻ hơn" để ép.
- Ở chỗ niêm yết giá, không mặc cả. Siêu thị nhỏ, cửa hàng đặc sản có giá dán sẵn thì mua theo giá hoặc không mua.
- Trả tiền gọn. Chuẩn bị tiền lẻ, không đưa tờ lớn cho người bán rau lúc sáng sớm chưa có tiền thối; chuyển khoản thì hỏi trước họ có nhận không.
Có những sạp người bán nói thách nhiều với khách lạ. Mặc cả là đúng, nhưng giữ giọng vui; nếu thấy không hợp, cảm ơn và qua sạp khác. Không cần tranh luận ai đúng ai sai giữa chợ.
Chụp ảnh ở chợ: xin phép một câu và làm cho đúng
Chụp toàn cảnh khu chợ từ xa, không lấy rõ mặt ai, thì thường không cần hỏi từng người. Chụp cận một người bán, một gương mặt, một đôi tay đang làm việc thì cần hỏi. Một câu đơn giản: "Cô ơi, cháu chụp sạp rau của cô một tấm được không ạ?" Phần lớn người bán sẽ gật, nhiều người còn chỉnh lại mớ rau cho đẹp.
Nếu người ta lắc đầu, quay đi, hay khoát tay, thì cất máy, cảm ơn, đi tiếp. Không chụp lén khi họ vừa quay lưng. Lời từ chối ấy không cần lý do.
Đã chụp nhiều ở một sạp thì mua một món, dù nhỏ. Không bắt buộc, nhưng đó là cách đáp lại thời gian và sự đồng ý của người ta. Nếu định đăng ảnh có mặt người bán lên mạng, nói luôn khi xin phép; ảnh trẻ em đi theo mẹ ra chợ thì không nên đăng, kể cả khi người mẹ đồng ý cho chụp.
Khi chụp, đứng ở mép lối, không đứng giữa; không dùng đèn flash vào mặt người; không quay video những việc riêng như người bán đang đếm tiền, đang ăn vội bữa sáng, đang cãi nhau với ai. Gậy tự sướng thu lại trong chợ đông.
Những ca khó: chợ đông, trẻ nhỏ, đồ tươi sống và hàng không rõ giá
Chợ đông buổi sáng: mình đi tham quan, người ta đi chợ nấu bữa trưa. Nhường lối cho người gánh hàng, người đẩy xe, người già. Gửi xe ở chỗ quy định, không dắt xe vào lối chợ.
Đi cùng trẻ nhỏ: nắm tay con, dặn con không sờ vào hàng, không chọc tay vào thau cá, rổ cua. Muốn cho con xem thì hỏi người bán: "Cô cho con cháu xem con cua một chút được không ạ?"
Hàng tươi sống, đồ ăn chín: không cầm, nếm thử khi chưa được mời. Muốn thử thì hỏi, nhiều người bán vui vẻ cho nếm một miếng, nhưng đó là lời mời của họ, không phải quyền của khách.
Hàng không có giá, mình không biết mặc cả: hỏi thẳng, mua lượng nhỏ trước. Nếu thấy bị nói thách quá xa, có thể từ chối nhẹ. Đừng mua rồi đứng ngay sạp bàn tán với bạn đi cùng là mình bị "chém".
Ngôn ngữ, cách gọi khác vùng: người bán có giọng nói, cách gọi tên món khác mình là chuyện bình thường. Hỏi lại khi chưa hiểu, không bắt chước giọng để đùa.
Khi người đi cùng mặc cả quá tay hay chụp lén
Người trong nhóm trả quá thấp, giọng gay gắt: kéo nhẹ họ ra, nói riêng: "Thôi mình mua giá này đi, chênh có chút mà cô dậy từ sớm." Hoặc mình đứng ra trả phần chênh, giữ không khí vui.
Người trong nhóm giơ máy sát mặt người bán: nhắc ngay, nhỏ thôi: "Hỏi cô trước đã." Rồi mình xin lỗi người bán một câu nếu họ tỏ ra khó chịu.
Người trong nhóm đứng giữa lối bàn tán, chê đồ ăn địa phương lạ, nhại giọng người bán: kéo cả nhóm ra chỗ rộng, nói nhẹ rằng người bán nghe thấy hết. Lời chê món ăn quê người ta ngay giữa chợ của họ dễ làm người nghe tổn thương hơn mình tưởng, dù người nói chỉ định đùa.
Với khách lạ, phần lớn không phải việc của mình. Chỉ khi thấy ai đó bắt nạt, chửi mắng người bán, giật hàng không trả tiền thì báo ban quản lý chợ hoặc bảo vệ, có nguy hiểm thì gọi 113. Không quay video người ta để đăng lên mạng; người bán cũng không muốn sạp mình thành đề tài trên mạng.
Khi chính mình lỡ mặc cả rồi không mua, lỡ chụp khi chưa hỏi
Mặc cả xong, người bán đồng ý, mình lại đổi ý: thành thật thì vẫn hơn: "Cô ơi cháu xin lỗi, cháu tính nhầm, cháu lấy một nửa thôi được không ạ?" Mua một ít, đừng bỏ đi trắng tay.
Lỡ chụp cận mặt ai đó rồi mới nghĩ ra là chưa hỏi: hỏi luôn, nếu họ không đồng ý thì xoá ảnh ngay trước mặt họ. Không đăng lên mạng ảnh mà người trong đó chưa đồng ý.
Lỡ làm đổ rổ hàng, giẫm nát mớ rau trong lúc chen: dừng lại, nhặt giúp, hỏi để đền: "Cháu xin lỗi, cháu đền cô mớ này nhé." Ở chợ, một lời xin lỗi kèm việc làm luôn được đón nhận nhanh hơn cả.
Về tới nơi ở mới thấy người bán thối nhầm có lợi cho mình: nếu còn quay lại được thì quay lại trả. Một buổi sáng bán rau, tiền thối nhầm có khi bằng cả phần lãi của họ; người bán nhớ rất lâu người khách quay lại trả tiền.
Nên, tránh và vì sao
Gom lại những việc hay gặp khi đi chợ ở nơi mình đến chơi:
| Nên | Tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Hỏi giá trước khi cầm hàng | Nắn bóp, lật từng quả rồi bỏ | Hàng tươi dập là người bán chịu lỗ |
| Mặc cả một lần, giọng vui | Trả nửa giá kiểu thử rồi đi | Người bán mất thời gian bán, thấy bị coi thường |
| Đã chốt giá thì mua | Mặc cả xong đổi ý, bỏ đi | Mặc cả là lời hứa ngầm giữa hai bên |
| Hỏi một câu trước khi chụp cận | Giơ máy sát mặt, chụp lén khi bị từ chối | Người bán là người đang làm việc, có quyền riêng tư |
| Đứng ở mép lối khi dừng xem | Đứng giữa lối, dắt xe máy vào chợ | Lối chợ hẹp, ướt, người gánh hàng dễ trượt ngã |
| Chuẩn bị tiền lẻ | Đưa tờ lớn lúc chợ mới mở | Người bán chưa có tiền thối, phải chạy đi đổi |
Về hình ảnh: nguyên lý chung là việc sử dụng hình ảnh của một người, nhất là đăng công khai, cần sự đồng ý của người đó, trừ một số trường hợp luật cho phép như hoạt động công cộng không nhắm vào riêng ai. Phạm vi cụ thể do văn bản hiện hành quy định, tra cổng thông tin chính thức hoặc hỏi luật sư khi cần. Với một khách du lịch, một câu hỏi xin phép là đủ để không phải nghĩ tới chuyện đó.
Câu hỏi thường gặp
Mặc cả khi đi chợ du lịch có bị coi là bất lịch sự không?
Ở chợ có thói quen mặc cả thì không. Bất lịch sự là trả quá thấp kiểu thử, nói chê hàng, hay mặc cả xong người bán đồng ý rồi không mua. Ở chỗ có giá niêm yết thì không mặc cả.
Nên trả bao nhiêu khi mặc cả ở chợ?
Không có tỉ lệ chung. Hỏi giá ở vài sạp và hỏi người địa phương để biết khoảng giá, rồi trả ở mức gần đó. Mua nhiều thì xin bớt là cách dễ được đồng ý nhất.
Chụp ảnh người bán hàng ở chợ có cần xin phép không?
Chụp toàn cảnh từ xa thường không cần hỏi từng người. Chụp cận mặt, chụp riêng một người thì nên hỏi một câu. Người ta từ chối thì cất máy và không chụp lén sau đó.
Đã chụp ảnh sạp hàng thì có phải mua không?
Không bắt buộc, nhưng nếu đã đứng chụp lâu, chụp nhiều ở một sạp thì mua một món nhỏ là cách cảm ơn tự nhiên. Người bán đã dành thời gian và sự đồng ý cho mình.
Có nên đăng ảnh người bán hàng lên mạng xã hội?
Chỉ đăng khi người đó đã đồng ý, tốt nhất là nói rõ ý định đăng khi xin chụp. Ảnh có trẻ em đi theo người bán thì không nên đăng. Không kèm lời bình luận về ngoại hình, cách ăn mặc của họ.
Bị nói thách khi đi chợ du lịch thì phản ứng thế nào?
Mặc cả bình thường, giữ giọng vui. Không hợp giá thì cảm ơn và qua sạp khác. Tránh tranh cãi giữa chợ hay đứng bàn tán ngay trước sạp, vì không giải quyết được gì và làm người bán khó xử.